ابوبکر محمد بن زکریای رازی
مقدمه
ابوبکر محمد بن زکریای رازی (۸۶۵–۹۲۵ میلادی) (۲۵۱-۳۱۳ هجری قمری) از برجستهترین دانشمندان تمدن اسلامی و یکی از تأثیرگذارترین پزشکان تاریخ علم به شمار میرود. او در پزشکی، شیمی، فلسفه و اخلاق پزشکی آثاری پدید آورد که تا قرنها مورد توجه جهان اسلام و اروپا بود(دانشنامه جهان اسلام، بیتا؛ Pormann & Savage-Smith, 2007). رازی با تأکید بر مشاهده بالینی، تجربهگرایی و نقد علمی، سهمی بنیادین در تحول روششناسی علوم پزشکی ایفا کرد (طباطبایی، ۱۳۸۷). آثار پزشکی او، بهویژه الحاوی فی الطب و الجدری و الحصبه، از مهمترین منابع پزشکی قرون وسطی به شمار میآیند و در اروپا نیز ترجمه و تدریس شدند (Britannica, 2025؛Iskandar, 1981). او نهتنها یکی از بزرگترین پزشکان جهان اسلام محسوب میشود، بلکه بهعنوان فیلسوف، شیمیدان و اندیشمند نیز شناخته میشود (دانشنامه جهان اسلام، بیتا). آثار او در طول قرون وسطی به زبان لاتین ترجمه شد و در دانشگاههای اروپا مورد تدریس قرار گرفت (Britannica, 2025). اهمیت رازی تنها در حجم گسترده آثارش خلاصه نمیشود بلکه رویکرد علمی او در تکیه بر مشاهده، تجربه و نقد دیدگاههای پیشینیان، نقطة عطفی در تاریخ پزشکی و علوم تجربی به شمار میآید (Pormann & Savage-Smith, 2007). او از نخستین متفکرانی بود که در عمل نشان داد دانشِ معتبر باید بر مشاهده مستقیم، آزمون و داوری انتقادی استوار باشد. همین ویژگی باعث شده است که رازی نه فقط یک چهره تاریخی، بلکه الگویی ماندگار برای پژوهش علمی تلقی شود.
زندگی نامه
ابوبکر محمد بن زکریای رازی در حدود سال ۸۶۵ میلادی (۲۵۱قمری) در شهر ری، از مراکز مهم علمی و فرهنگی ایران، متولد شد. اطلاعات مربوط به دوران کودکی و جوانی او محدود است، اما منابع تاریخی نشان میدهند خانواده رازی، خانواده متمولی بودند که به امر تجارت و صرافی اشتغال داشته اند، عدهای از مورخین عنوان اذعان دارند پدر زکریا مایل بوده که پسر به کسب و کار خود مشغول گردد، ولی محمد از این امر سرپیچی میکند و در پی کسب علوم زمان میرود. ، هر چند که در ایام جوانی پدر خود را از دست داد، ولی دارای ثروت و مکنتی قابل توجه بود. به طوری که در کتاب علم در دوره سامانی آمده است که رازی از جمله افرادی بوده که در طول زندگی خود موقوفاتی داشته که برای طالبان علم وقف کرده بوده واز نظر مالی مساعدت کافی و وافی با طالبان علم داشته است (دانشیار، 1400)
وی در آغاز زندگی علمی خود به موسیقی، ریاضیات و کیمیاگری علاقه داشت. بعدها به مطالعه طب روی آورد و برای کسب علوم پزشکی و فلسفی خود به بغداد، مهمترین مرکز علمی خلافت عباسی، سفر کرد. بغداد در آن روزگار مرکز علم و دانش و قرارگاه ادیبان و فاضلان بود و مترجمان زبردست آثار علمی یونانی را به سریانی و عربی ترجمه کرده بودند. از طرفی دیگر بیمارستانهای مختلفی که از زمان هارون الرشید و برامکه تاسیس شده بود به او مجال فراوانی برای نشر علم خود به دیگر دانشجویان طبابت میداد. در برخی منابع به اشتباه نوشته شده که رازی بیمارستان عضدی را اداره میکرد در صورتی که این بیمارستان در سال(983 میلادی) 372 قمری، نیم قرن پس از فوت رازی افتتاح گشته بود. رازی پس از آنکه شهرتش عالم گیر میشود، به زادگاه خود، شهر ری بازمیگردد و ریاست بیمارستان آنجا را برعهده میگیرد. (محقق،1352)
گزارشهای تاریخی حاکی از آن است که او در مدیریت بیمارستانها نیز نوآوریهایی داشت و بر رعایت اصول بهداشتی و ثبت دقیق وضعیت بیماران تأکید میکرد (Ullmann, 1978).
رازی پایههای داروشناسی و داروسازی اسلامی را بنیان نهاده است. او داروشناسی و داروسازی را از نظر تأثیر بر بیماری، بر بدن انسان و از نظر وظایف الأعضاء وارد پزشکی کرد. روش درمانی رازی ساده و بر پایه پرهیز غذایی بود؛ به پزشکان توصیه میکرد تا جایی که امکان دارد بهجای دارو از غذا استفاده کنند. در این مرحله نیز ترجیح با داروهای گیاهی است که عوارض کمتری نسبت به داروهای معدنی و ترکیبی دارند .رازی نخستین پزشکی است که فرآوردههای شیمیایی را در علم پزشکی وارد کرد؛ مقدار مجاز مصرف هر دارو برای درمان و مقدار مصرفی که موجب مرگ میشود را بهدست آورده بود؛ و نخستین بار خواص گرمی و سردی داروها را شرح داد. رازی نخستین پزشکی بود که از جیوه به عنوان داروی مسهل استفاده کرد و اثر مسهلی جیوه را شناسایی و مقدار کشنده و مجاز آن را تعیین کرد و آن را به صورت ترکیبی با مواد دیگر (مانند گوگرد، روغنها یا صمغها) تجویز میکرد تا سمیت آن کاهش یابد. وی در کتاب «الحاوی» مینویسد: «جیوه طبیعت بسیار گرم و خشک دارد و اگر بیاحتیاط مصرف شود، کشنده است.» به همین دلایل است که از او با عنوان «پزشک داروساز» نیز یاد میکنند (فرخنده زاده،۱۴۰۳).
سالهای پایانی زندگی رازی با فعالیتهای گسترده علمی همراه بود. وی تا پایان زندگی خود به تألیف و تدریس ادامه داد. گفته شده است که رازی در پایان عمر چشمانش آب آورد و یکی از شاگردانش رخصت خواست تا وی را معالجه کند اما رازی گفت عمر من به پایان رسیده و مرگ من نزدیک شده روا نیست برای بازجستن بینایی، خود را دچار رنج و تعب سازم (محقق،1352). با وجود این نابینایی در سالهای پایانی عمر، از پژوهش و نگارش دست نکشید و میراثی ارزشمند برای نسلهای بعدی بر جای گذاشت (Goodman, 1975) . او در پنجم شعبان 313 قمری (27 نوامبر 925) در ری درگذشت و وفاتش فقط پایانی بر حیات جسمانیاش بود، چراکه آثارش در تاریخ علم زنده ماند و در دورههای بعدی الهامبخش پزشکان و اندیشمندان بسیاری شد.
جایگاه زکریا در دنیای پزشکی
یکی از مهمترین ویژگیهای روش علمی رازی، تأکید بر مشاهده مستقیم بیماران و ثبت دقیق نشانههای بیماری بود. برخلاف بسیاری از پزشکان عصر خود که بیش از حد به متون کهن متکی بودند، رازی معتقد بود تجربه عملی و مشاهده بالینی باید مبنای تشخیص و درمان قرار گیرد (Pormann & Savage-Smith, 2007). این رویکرد، او را در شمار نخستین نمایندگان پزشکی تجربی در تمدن اسلامی قرار میدهد.
رازی در آثار خود بارها به نقد نظریات جالینوس پرداخته و در مواردی که یافتههای تجربی با دیدگاههای جالینوس ناسازگار بود، نظر مستقل خود را مطرح کرده است (Adamson, 2021). این رویکرد انتقادی نشاندهنده روحیه علمی و استقلال فکری اوست. در واقع، رازی از تقلید صرف، پرهیز میکرد و میکوشید آنچه را که در عمل مشاهده میکند، بر متون قدیمی ترجیح دهد. چنین نگرشی، برای تاریخ پزشکی اسلامی اهمیت ویژه دارد، زیرا نشان میدهد که این سنت تنها انتقالدهنده دانش یونانی نبود، بلکه توان تولید دانش نو را نیز داشت. بسیاری از پزشکان برجسته مسلمان، از جمله ابنسینا، علی بن عباس مجوسی و ابن نفیس، از میراث علمی او بهره بردند. هرچند برخی از آنان در مسائل نظری با رازی اختلاف نظر داشتند، اما روش تجربی و توجه او به مشاهده بالینی تأثیر عمیقی بر سنت پزشکی اسلامی بر جای گذاشت (Pormann & Savage-Smith, 2007). رازی در آثار خود همواره بر اهمیت تجربه تأکید میکرد و معتقد بود که پزشک باید از مشاهده مستقیم بیماران و ثبت دقیق علائم بیماریها بهره بگیرد. این نگرش سبب شد که پزشکی اسلامی از تکرار صرف آموزههای یونانی فاصله گرفته و به سوی تولید دانش جدید حرکت کند (Ullmann, 1978). افزون بر این، رازی به آموزش پزشکی نیز توجه ویژهای داشت و گزارشهای تاریخی نشان میدهد که او در جلسات آموزشی خود بیماران را معاینه میکرد تا شاگردانش به صورت عملی با روند تشخیص و درمان آشنا شوند (Iskandar, 1981).
کتاب الحاوی
مهمترین اثر پزشکی رازی کتاب الحاوی فی الطب است. این کتاب دانشنامه ای ۲۵ جلدی جامع از دانش پزشکی آن زمان محسوب میشود و علاوه بر گردآوری آراء پزشکان پیشین، شامل مشاهدات و تجربیات شخصی رازی نیز هست که پس از مرگش گرداوری شد (دانشنامه جهان اسلام، بیتا). پس از ترجمه این اثر به زبان لاتین با عنوان Continens، الحاوی به یکی از منابع اصلی آموزش پزشکی در اروپا تبدیل شد و تا قرن هفدهم مورد استفاده قرار گرفت (Britannica, 2025).
دانشگاههای معتبر اروپا، از جمله دانشگاه بولونیا، پاریس و مونپلیه، بخشهایی از آثار رازی را در برنامههای آموزشی خود گنجانده بودند. پزشکان اروپایی از توصیفات دقیق او درباره بیماریها، روشهای تشخیص و اصول درمانی استفاده میکردند. برخی مورخان علم معتقدند که نفوذ آثار رازی در اروپا تا آغاز عصر جدید ادامه داشت و حتی در قرن هفدهم نیز برخی نوشتههای او مورد استناد قرار میگرفت (Ullmann, 1978).
اهمیت الحاوی در آن است که رازی صرفاً به نقل مطالب بسنده نکرده، بلکه در بسیاری از موارد به نقد و ارزیابی دیدگاههای پیشینیان پرداخته است. او موارد بالینی را با دقت ثبت میکرد و از دل تجربههای واقعی خود به نتیجه میرسید. از این جهت، الحاوی را میتوان نمونهای برجسته از پیوند میان سنت و نوآوری دانست؛ اثری که هم میراث گذشته را حفظ میکند و هم افق تازهای برای پزشکی میگشاید.
این کتاب از بیماریهای سر تا پا را پوشش میدهد: بیماریهای موضعی (جلد ۱‑۱۰)، تبها (۱۴‑۱۶)، جراحی (۴۸ مبحث، عمدتاً چشم پزشکی)، داروشناسی (بیش از ۹۰۰ ماده مفرد). نوآوریهای رازی شامل: روش تحقیق مقایسهای (مثلاً در مننژیت)، تزریق درون مثانهای، و توجه به ارتباط ذهن و بدن است. رویکرد درمانی وی مبتنی بر اولویت غذا بر دارو، پرهیز از چنددارویی، و تجویز داروهای ساده به جای ترکیبی بود (قاسملو،1401).
الحاوی در قرن ۱۳ به لاتین ترجمه شد و تا قرن ۱۸ میلادی در اروپا به عنوان متن استاندارد پزشکی تدریس میشد. نسخه کامل عربی آن در ۲۵ جلد (۱۹۵۵‑۱۹۷۳) در حیدرآباد منتشر شده است.
رساله الجدری و الحصبه
یکی از مشهورترین دستاوردهای رازی تألیف رساله الجدری و الحصبه است. این اثر نخستین توصیف بالینی دقیق از تفاوتهای میان بیماری آبله و سرخک را ارائه میدهد (Iskandar, 1981) . بسیاری از مورخان پزشکی این رساله را یکی از مهمترین آثار تاریخ بیماریهای عفونی میدانند. رازی در این کتاب علائم، سیر بیماری و روشهای مراقبت از بیماران را با دقتی کمنظیر شرح داده است. اهمیت این اثر تنها در تشخیص افتراقی نیست، بلکه در نشان دادن روش علمی رازی است: او بیماری را در میدان تجربه مطالعه میکرد، نشانهها را میسنجید و میان بیماریهای مشابه تمایز میگذاشت. همین ویژگی باعث شد که این رساله به زبانهای مختلف ترجمه شود و برای چندین قرن مرجع تشخیص این بیماریها در جهان اسلام و اروپا باشد (Britannica, 2025).
الطب المنصوری
کتاب الطب المنصوری از دیگر آثار مهم رازی است که به درخواست منصور بن اسحاق سامانی تألیف شد. این کتاب شامل ده فصل است و موضوعاتی مانند کالبدشناسی، فیزیولوژی، بهداشت، بیماریها و درمان را در بر میگیرد (Ullmann, 1978) . ساختار آموزشیِ منظم آن باعث شد که این اثر برای آموزش پزشکی بسیار مناسب باشد. ترجمه لاتین این اثر نیز در اروپا رواج یافت و تا مدتها به عنوان کتاب درسی پزشکی مورد استفاده قرار گرفت. برخی پژوهشگران معتقدند که الطب المنصوری نسبت به الحاوی ساختار آموزشی منظمتری دارد و به همین دلیل برای تدریس مناسبتر بوده است (Levey, 1967). این کتاب نشان میدهد که رازی علاوه بر درمانگر بودن، به آموزش پزشکی نیز توجه ویژهای داشته است.
الطب الروحانی
برخلاف آثار پزشکی جسمانی، کتاب الطب الروحانی به سلامت روان و اخلاق میپردازد. رازی در این اثر تلاش میکند راهکارهایی برای کنترل احساسات، غلبه بر رنجهای روحی و دستیابی به زندگی متعادل ارائه دهد (Goodman, 1975) . او بر این باور بود که همانگونه که بدن به درمان نیاز دارد، روح نیز نیازمند مراقبت و اصلاح است.
این دیدگاه نشاندهنده نگاه جامع رازی به سلامت انسان است؛ نگاهی که در آن، جسم و روح از یکدیگر جدا نیستند. از این منظر، الطب الروحانی را میتوان اثری اخلاقی-روانشناختی دانست که در آن، رازی به مسئولیت فرد در تربیت خویشتن، پرهیز از افراط و حفظ اعتدال توجه دارد. این کتاب در کنار آثار پزشکی او، تصویر کاملتری از جهانبینی رازی ارائه میدهد.
اخلاق پزشکی
در آثار بهجای مانده از رازی، نکات مهمی در ارتباط با اخلاق پزشکی مطرح شده است. طباطبایی نشان میدهد که رازی برای پزشک ویژگیهایی چون رازداری، صداقت، دقت در تشخیص، پرهیز از شتابزدگی، و تقدمِ خیرِ بیمار بر منافع شخصی را ضروری میدانست (طباطبایی، ۱۳۸۷). این نکات او را در شمار پیشگامان اخلاق حرفهای در پزشکی قرار میدهد. از نگاه رازی، طبیب باید هم دانشمند باشد و هم از نظر اخلاقی شایسته. او درمان را صرفاً علم نمیدانست، بلکه آن را مسئولیتی انسانی میدید. چنین برداشتی، در تاریخ پزشکی اسلامی اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد که اخلاق و درمان در سنت پزشکی مسلمانان بهشدت در هم تنیده بودهاند.
رازی و توسعه علم شیمی
در کنار پزشکی، رازی از مهمترین شیمیدانان جهان اسلام نیز محسوب میشود. آثار او در زمینه شیمی نشان میدهد که وی تلاش داشت این دانش را از جنبههای رازآلود کیمیاگری جدا کرده و بر پایه آزمایش و مشاهده استوار سازد (Levey, 1967). این رویکرد یکی از نقاط عطف در گذار از کیمیا به شیمی تجربی است.
رازی مواد را بر اساس منشأ آنها به سه گروه حیوانی، گیاهی و معدنی تقسیم کرد. این طبقهبندی در زمان خود گامی مهم در نظاممند کردن دانش شیمی به شمار میرفت. همچنین وی شرح دقیقی از ابزارهای آزمایشگاهی، از جمله دستگاههای تقطیر، ارائه کرده است که بعدها در آزمایشگاههای شیمی مورد استفاده قرار گرفتند (Ullmann, 1978) . چنین توصیفاتی نشان میدهد که رازی تنها به نتایج توجه نداشت، بلکه به روش و ابزار نیز میاندیشید.
پژوهشگران تاریخ شیمی معتقدند که روشهای آزمایشگاهی رازی نقش مهمی در توسعه تکنیکهای شیمیایی قرون وسطی داشته است و آثار او پلی میان کیمیاگری باستان و شیمی تجربی محسوب میشود (Levey, 1967). از این منظر، او نه فقط یک کیمیاگر، بلکه از بنیانگذاران نگرش تجربی به مواد و واکنشها است.
یکی از مهمترین خدماتی که رازی به دنیای پزشکی کرد نه کشف الکل بلکه استفاده از الکل (اتانول) به عنوان عامل گندزدا و ضدعفونیکننده بود، او نخستین پزشکی بود که به دلیل تحصیل و تبحر در علم شیمی (کیمیا)، با روشهای تقطیر و تولید الکل آشنا بود و از آن برای تمیز کردن و ضدعفونی کردن زخمها و همچنین ابزار جراحی بهره برد و در کتاب «الاسرار» و «سرّ الاسرار» روشهای تقطیر و خالصسازی الکل را شرح داده است. در اروپا، استفاده از الکل در پزشکی قرنها بعد (حدود قرن ۱۴-۱۵ میلادی) و به طور جدی توسط پزشکانی مانند آرنولد دی ویلانوا و سپس پاراسلسوس رواج یافت. بدین ترتیب، رازی حدود ۵۰۰ سال پیش از پزشکان اروپایی از الکل ضدعفونیکننده استفاده میکرد.
اندیشههای فلسفی
رازی در کنار فعالیتهای پزشکی و شیمیایی، فیلسوفی مستقل و نوآور بود. وی بر نقش عقل در شناخت جهان تأکید داشت و معتقد بود انسان از طریق خردورزی میتواند به حقیقت دست یابد (Adamson, 2021) . این عقلگرایی او را از بسیاری از متفکران همعصرش متمایز میسازد.
از مهمترین آثار فلسفی او میتوان به السیره الفلسفیة و الطب الروحانی اشاره کرد. در این آثار، رازی درباره اخلاق، سعادت، نقش عقل و شیوه زندگی درست بحث میکند. او معتقد بود که انسان باید زندگی خود را بر پایه اعتدال، دانش و فضیلت بنا کند (Goodman, 1975). بنابراین، فلسفه در نزد رازی صرفاً تأمل نظری نیست، بلکه راهنمای عمل و زیست اخلاقی است.
دیدگاههای فلسفی رازی در برخی موارد با جریانهای رایج فلسفه اسلامی تفاوت داشت و همین امر موجب شکلگیری مناظرات گستردهای میان او و دیگر متفکران شد. با این حال، بسیاری از پژوهشگران معاصر او را از مهمترین نمایندگان عقلگرایی در تمدن اسلامی میدانند (Adamson, 2021) . جایگاه فلسفی او اگرچه محل بحث بوده، اما تردیدی نیست که او یکی از چهرههای اثرگذار در تاریخ اندیشه انتقادی در جهان اسلام است.
تفاوت رازی با سایر فلاسفه نه در فاصله داشتن از اندیشه فلسفی, بلکه در روش و آراء خلاف مشهور اوست. رازی یک «فیلسوف دگراندیش» بود که جسارت مخالفت با جریانهای مسلط فکری را داشت. برچسب «طبیب فیلسوفنما» که برخی به او زدهاند، بیشتر از داوری علمی، نتیجه واکنش به آراء ناهنجار الهیاتی اوست. به بیان دیگر، اگر آزاداندیشی، نقد سنت، طرح نظریات مستقل، و پیگیری جدی پرسشهای بنیادی را معیار فیلسوف بودن بدانیم، رازی نه تنها فیلسوف است، بلکه شاید تنها فیلسوف به معنای کامل کلمه در تاریخ فلسفه اسلامی باشد (سلیمانی،1400)
کتاب فیلسوف ری به قلم دکتر مهدی محقق، یکی از مهمترین آثار در زمینه معرفی چهره فلسفی محمد زکریای رازی، جدا از شهرت پزشکی اوست. دکتر محقق، ایرانشناس و پژوهشگر برجسته، در این کتاب نشان میدهد که رازی نه فقط یک طبیب حاذق، بلکه فیلسوفی صاحبنظر و منتقد بوده است.
مقایسه جایگاه زکریای رازی و با ابن سینا
زکریای رازی و ابنسینا دو تن از برجستهترین پزشکان و فیلسوفان تمدن اسلامی هستند. با وجود شباهتهای فراوان، تفاوتهای مهمی نیز میان آنان وجود دارد. رازی بیشتر به تجربه و مشاهده بالینی تکیه میکرد، در حالی که ابنسینا تلاش داشت میان فلسفه ارسطویی و پزشکی پیوند برقرار کند (Adamson, 2022) . آثار رازی غالباً جنبه عملی و تجربی دارند، اما آثار ابنسینا از نظام فلسفی منسجمتری برخوردارند.
از نظر پزشکی، هر دو دانشمند سهم بزرگی در پیشرفت این علم داشتند. کتاب الحاوی رازی و القانون فی الطب ابنسینا از مهمترین آثار پزشکی تاریخ محسوب میشوند. با این حال، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که رازی در مشاهده بالینی و ثبت تجربیات پزشکی پیشگامتر بوده است، در حالی که ابنسینا در تدوین نظریههای جامع پزشکی موفقتر عمل کرده است (Pormann & Savage-Smith, 2007) . بنابراین، این دو نه رقیب، بلکه دو قله مکمل در تاریخ پزشکی اسلامیاند.
مهمترین آثار پزشکی
| عنوان کتاب / رساله | موضوع اصلی |
| الحاوی فی الطب (Continens) | دایرهالمعارف پزشکی؛ شامل بیماریها، تشخیص، درمان، داروشناسی، مشاهدات بالینی و نقدهای رازی بر پزشکان پیشین |
| الطب المنصوری (کناش منصوری) | پزشکی عمومی در ۱۰ فصل: کالبدشناسی، فیزیولوژی، بهداشت، بیماریها، درمان و داروها |
| الجدری و الحصبه (آبله و سرخک) | توصیف بالینی آبله و سرخک، تشخیص افتراقی، علائم، سیر بیماری و مراقبت از بیماران |
| من لا یحضره الطبیب | پزشکی برای مردم عادی؛ توصیههای سادهشده پزشکی برای کسانی که دسترسی به پزشک ندارند |
| المنفعت و المضار (منافعالاغذیه و مضارها) | بهداشت خوراک؛ خواص و مضرات غذاها، آبها، گوشتها، ماهیها، حبوبات و گندم |
| تجوید کتابهای جالینوس | تلخیص و تنظیم آثار جالینوس برای آموزش پزشکی |
| فیما یُستَعملُ من الدواء | داروشناسی و داروهای مورد استفاده در درمان |
| فیالجنون و ما یُستَعمل لهُ | جنون و درمان آن |
| فیالأمراض المستعصیة | بیماریهای سخت و درمانناپذیر |
| فیالکُحول | بیماریهای چشم و داروهای چشمی |
آثار شیمی و کیمیاگری
| عنوان کتاب / رساله | موضوع اصلی |
| الاسرار (رازهای صنعت کیمیا) | کیمیا و شیمی تجربی؛ شامل ۳ باب: شناخت عقاقیر، شناخت آلات، شناخت تدابیر |
| سرّ الاسرار | شیمی و کیمیا؛ توضیح مواد و ترکیبات شیمیایی، روشهای آزمایشگاهی |
| المدخل التعلیمی(مدخل کیمیا) | مقدمهای آموزشی بر کیمیا و شیمی |
| کتاب الکماة | کیمیا و فرآیندهای شیمیایی |
| کتاب الدواء السلطانی | داروهای شیمیایی و ترکیبات دارویی |
| کتاب المناوی | کیمیا و آزمایشگاه |
آثار فلسفی و کلامی
| عنوان کتاب / رساله | موضوع اصلی |
| السیره الفلسفیة | زندگی فلسفی و اخلاقی؛ اصول رفتار فلسفی و سبک زندگی درست |
| الطب الروحانی | طب روح، اخلاق و سلامت نفس؛ کنترل احساسات، غلبه بر رنجهای روحی، زندگی متعادل |
| الشکوک علی جالینوس | نقدهای فلسفی و پزشکی بر جالینوس |
| فیالنفس | نفس و روانشناسی فلسفی |
| ما بعد الطبیعه | مابعدالطبیعه؛ اصول متافیزیکی و هستیشناسی |
| فیالوجود | وجود و هستی |
| فیالاولین | اصل اولی و علل نخستین |
| فیالعلل | علل و علتشناسی فلسفی |
| فیالعلم الإلهی | علم الهی و الهیات |
| فیالدین | دین، نقد ادیان و بحثهای دینی |
| فیالنبی | پیامبران و نبوت |
| فیالحوادث | حوادث و پدیدهها |
| المناظرات | مناظرات فلسفی و کلامی |
آثار دینی و الهیات
| عنوان کتاب / رساله | موضوع اصلی |
| فیالله و صفاته | خداشناسی و صفات الهی |
| فیالروح | روح و معاد |
| فیالبعث | معاد و رستاخیز |
| فیالشرع | شریعت و نقد شریعت |
| فیالادیان | ادیان و مذاهب |
| کتاب فیالشبهات | شبهات دینی و کلامی |
| کتاب فیالکفریات | کفریات و نقدهای دینی (این اثر بسیار مورد بحث و اختلاف است) |
آثار ریاضی، منطق و نجوم
| عنوان کتاب / رساله | موضوع اصلی |
| فیالمنطق | منطق و استدلال |
| فیالمنطق و الکلام | منطق و کلام |
| فیالریاضیات | ریاضیات |
| فیالهندسة | هندسه |
| فیالحساب | حساب |
| فیالاهریم (کرونولوژی و نجوم) | نجوم، کیهانشناسی و زمانسنجی |
| فیالکواکب | ستارگان و سیارات |
برخلاف بسیاری از شخصیتهای تاریخی متأخر، از زکریای رازی هیچ پرتره یا مجسمه همعصر با دوران زندگی او باقی نمانده است. تمامی تندیسها، سردیسها و یادمانهای موجود، بازسازیهای هنری مدرنی هستند که قرنها پس از مرگ وی ساخته شدهاند.
شناختهشدهترین یادمان بینالمللی رازی، تندیس نصبشده در پاویون دانشمندان ایرانی در مرکز بینالمللی وین (۲۰۰۹) است که در کنار تندیسهای ابنسینا، بیرونی و خیام قرار دارد.
محمد بن زکریای رازی دانشمندی چندبُعدی است که در پزشکی، شیمی، فلسفه، الهیات، منطق و حتی نجوم تألیفهای گستردهای داشته است از همین رو، روز ۲۷ اوت (برابر با پنجم شهریور)، که با سالروز تولد زکریای رازی همزمان است، در ایران به عنوان «روز داروساز» نامگذاری شده است.
منابع
دانشنامه جهان اسلام. (بیتا). رازی، محمد بن زکریا.
دانشیار، م.، شیرازی، ا.، صادقی، ع.، و انصاری، ح. (1400). محمد بن زکریای رازی، دانشمندی که میبایست از نو شناخت: به مناسبت بنای آرامگاه و تأسیس بنیاد رازی.
طباطبایی، س. م. (1387). برخی معیارهای اخلاق پزشکی از دیدگاه محمدبن زکریای رازی. اخلاق و تاریخ پزشکی ایران، 1(2)، (1-6)
فرخندهزاده، م.م.، و گوهریکاشکوئی، ف. (1403). داروسازی محمد بن زکریای رازی. مجله تاریخ و تمدن اسلامی، 20، شماره 39، بهار و تابستان.
سلیمانی، ث.، و منصوری، ع. (1400). محمد بن زکریای رازی: فیلسوف دگراندیش یا طبیب فیلسوفنما. پژوهشهای فلسفی دانشگاه تبریز، 34، (160-177)
محقق، م. (1352). فیلسوف ری: محمدبن زکریای رازی. مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران-دانشگاه مکگیل کانادا.
Adamson, P. (2021). Abu Bakr al-Razi. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Adamson, P. (2022). Philosophy in the Islamic World. Oxford University Press.
Britannica. (2025). Al-Razi. Encyclopaedia Britannica.
Goodman, L. E. (1975). Razi’s Psychology: An Introduction and Translation. Oxford University Press.
Iskandar, A. Z. (1981). Al-Razi. Dictionary of Scientific Biography.
Levey, M. (1967). The Medical Formulary of Al-Razi. University of Wisconsin Press.
Pormann, P. E., & Savage-Smith, E. (2007). Medieval Islamic Medicine. Georgetown University Press.
Ullmann, M. (1978). Islamic Medicine. Edinburgh University Press.