بررسی راهکارهای ثبت جهانی شهر ری؛ از هویت تاریخی و مکتب ری تا ترسیم نقشه راه میراث جهانی
نشست تخصصی بررسی راهکارهای ثبت جهانی شهر ری با حضور جمعی از متخصصان حوزه میراث فرهنگی، باستانشناسی، پژوهشگران تاریخ و فعالان فرهنگی برگزار شد. در این نشست، ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی ری، الزامات علمی و مدیریتی ثبت جهانی، وضعیت محوطههای تاریخی و ضرورت ایجاد یک برنامه جامع برای حفاظت و معرفی میراث این شهر کهن مورد بررسی قرار گرفت.
در این جلسه، دکتر طالبیان، متخصص پروندههای ثبت جهانی میراث فرهنگی، دکتر دالوند، دکتر محمدخانی از گروه باستانشناسی دانشگاه شهید بهشتی، پدرام سروشپور از جامعه زرتشتی، و جمعی از پژوهشگران گروه پژوهشی راگا-ری حضور داشتند و دیدگاههای خود را درباره مسیر پیشرو برای ثبت جهانی ری مطرح کردند.
حاضران تأکید کردند که ثبت جهانی شهر ری تنها یک اقدام اداری برای قرار گرفتن چند اثر تاریخی در فهرست یونسکو نیست، بلکه فرآیندی گسترده برای بازشناسی هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی این شهر و تبدیل آن به یک محور مهم گردشگری و پژوهشی در سطح ملی و جهانی است.
ری؛ مسئلهای که باید در داخل ایران نیز به یک مطالبه تبدیل شود
در ابتدای بحث، بر این نکته تأکید شد که ارزش تاریخی و فرهنگی ری و ظرفیت آن برای مطرح شدن در سطح جهانی، موضوعی نیست که صرفاً با تبلیغات ایجاد شود؛ بلکه این ارزش باید در قالب مطالعات، اسناد، حفاظت و مدیریت مناسب به یک پرونده قابل دفاع تبدیل شود.
در این نشست مطرح شد که یکی از اهداف اصلی باید این باشد که «ری را در داخل ایران مسئله کنیم»؛ به این معنا که اهمیت حفاظت و معرفی ری برای دستگاههای مختلف، مدیران و افکار عمومی به یک اولویت تبدیل شود.
بر اساس مباحث مطرحشده، هنگامی که یک محوطه یا مجموعه تاریخی در مسیر ثبت جهانی قرار میگیرد، موضوع حفاظت و پشتیبانی از آن نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی میتوان با دستگاههای متولی وارد گفتوگو شد و ضرورت انجام اقدامات حفاظتی، عمرانی و پژوهشی را با هدف مشخص و قابل سنجش پیگیری کرد.
ثبت جهانی پایان راه نیست؛ آغاز یک مسیر جدی برای حفاظت
یکی از نکات مهم مطرحشده در نشست این بود که ثبت ملی یا جهانی آثار نباید به عنوان پایان مسیر تلقی شود. ثبت، نقطه آغاز فرآیندی طولانی برای حفاظت، مدیریت و معرفی یک میراث فرهنگی است.
در همین چارچوب تأکید شد که در مورد برخی محوطههای ری، مسئله اصلی تنها ثبت نیست، بلکه وجود ساختار مدیریتی، حفاظت فیزیکی، تعیین عرصه و حریم، ساماندهی و مشخص بودن متولی است.
به عنوان نمونه، درباره برخی خانهها و ساختوسازهای پیرامون محوطههای تاریخی گفته شد که وجود این عناصر میتواند نشاندهنده نبود یک مدیریت مشخص بر عرصه تاریخی باشد و لازم است در قالب برنامهای منسجم نسبت به ساماندهی آنها اقدام شود.
دژ رشکان، چشمهعلی و برج طغرل؛ بخشی از زنجیره تاریخی ری
در ادامه نشست، وضعیت چند محوطه مهم تاریخی ری مورد بررسی قرار گرفت.
درباره دژ رشکان، موضوع ساماندهی و مدیریت محوطه و همچنین مشکلات مربوط به وضعیت پیرامونی آن مطرح شد.
در مورد چشمهعلی نیز بر ضرورت ساماندهی فضای پیرامونی و جلوگیری از ورود خودرو به محدوده بالای تپه و محوطه تأکید شد. همچنین موضوع ایجاد یا تقویت زیرساختهایی برای معرفی تاریخ و فرهنگ ری مورد توجه قرار گرفت.
درباره برج طغرل نیز عنوان شد که از نظر وضعیت موجود، مشکل اساسی برای قرار گرفتن در این مجموعه وجود ندارد؛ با این حال، اختصاص «ایوان ری» به حوزه میراث فرهنگی میتواند نقش مهمی در معرفی ری داشته باشد.
پیشنهاد شد ایوان ری به عنوان فضایی برای موزه تاریخ ری مورد استفاده قرار گیرد تا بازدیدکننده پیش از مراجعه به آثار مختلف، در یک فضای مشخص با روایت تاریخی و فرهنگی ری آشنا شود.
در این زمینه مطرح شد که موزه، نمایشگاه و گالری میتوانند نقش مهمی در معرفی ری داشته باشند و با استفاده از فناوریهای دیجیتال، روایت تاریخی شهر را برای بازدیدکنندگان قابل فهمتر کنند.
ایوان ری؛ ظرفیت مهم برای روایت تاریخ شهر
در ادامه این بحث، آقای سعادتی توضیح داد که در ایوان ری فضایی برای موزه پیشبینی شده و سایت موزه نیز وجود دارد، اما این فضا در حال حاضر در اختیار شهرداری تهران قرار دارد.
او همچنین پیشنهاد کرد برای پیشبرد موضوع ثبت جهانی، سطح جلسات و هماهنگیها ارتقا پیدا کند و مسئولانی از استانداری و دستگاه قضایی نیز در فرآیند تصمیمگیری و پیگیری موضوع مشارکت داشته باشند.
در این نشست تأکید شد که موضوع ثبت جهانی ری به همکاری چند دستگاه محدود نیست و برای تحقق آن باید میان مجموعههای مختلف اجرایی، علمی و مدیریتی هماهنگی ایجاد شود.
قلعه گبری؛ از یک محوطه رهاشده تا یک مرکز فرهنگی
حاضران با اشاره به بازدیدهای انجامشده از این محوطه، بر ضرورت تخلیه، حفاظت فیزیکی و استقرار نگهبان تأکید کردند. همچنین مطرح شد که این محوطه ظرفیت تبدیل شدن به یک مرکز مهم فرهنگی را دارد.
بر اساس مباحث مطرحشده، قلعه گبری در اختیار شهرداری تهران قرار گرفته و قرار است طرحی برای تبدیل آن به موزه و سایت موزه تهیه شود.
با این حال، تأکید شد که چنین طرحی نباید بدون مطالعات باستانشناسی و بدون توجه به جایگاه قلعه گبری در زنجیره تاریخی ری تهیه شود. به بیان دیگر، هرگونه ساماندهی باید بر اساس مطالعات علمی و با توجه به ارتباط این محوطه با دیگر عناصر تاریخی ری انجام شود.
چالترخان؛ هشدار جدی درباره حفاریهای غیرمجاز
حاضران در بازدید از این محوطه با آثار حفاریهای غیرمجاز و تخریبهای ناشی از آن مواجه شده بودند. بر اساس گزارش ارائهشده، در بخشهایی از محوطه گودالها و تونلهایی ایجاد شده و نبود حفاظت فیزیکی مناسب، شرایط را برای ادامه این آسیبها فراهم کرده است.
در نشست تأکید شد که مشکل اصلی چالترخان تنها کمبود مطالعات نیست، بلکه نبود یک متولی مؤثر، نگهبانی و حفاظت فیزیکی است. همچنین بر ضرورت انجام مطالعات پژوهشی، تعیین عرصه و حریم، خواناسازی و انجام کاوشهای هدفمند تأکید شد.
دکتر محمدخانی نیز در ادامه توضیح داد که دانشگاه شهید بهشتی پیشتر چالترخان را به عنوان یکی از گزینههای اصلی برای انجام کاوشهای باستانشناسی مدنظر داشته است، اما حفاظت فیزیکی پس از کاوش یکی از نگرانیهای جدی است؛ چرا که در صورت انجام کاوش بدون تأمین حفاظت، خطر تعرض و تخریب بیشتر محوطه وجود دارد.
او تأکید کرد که تعیین عرصه و حریم باید در برنامه پژوهشی قرار گیرد و اعلام کرد که دانشگاه در برنامه خود انجام این مطالعات را پیشبینی کرده است.
ضرورت تشکیل یک پایگاه چندرشتهای برای ری
دکتر طالبیان، متخصص پروندههای ثبت جهانی میراث فرهنگی، بخش مهمی از سخنان خود را به الزامات علمی و مدیریتی ثبت جهانی اختصاص داد.
او با اشاره به اهمیت ری و سابقه مطالعات انجامشده در این شهر گفت که پرونده میراث جهانی صرفاً بر اساس ارزش تاریخی یک اثر شکل نمیگیرد و موضوعاتی مانند مدیریت، حفاظت، اصالت و یکپارچگی نیز باید در آن مورد توجه قرار گیرد.
به گفته او، هرگونه نقص جدی در این حوزهها میتواند پرونده را با ایراد مواجه کند.
طالبیان پیشنهاد کرد پایگاهی که برای پیگیری موضوع ری شکل گرفته، به یک ساختار چندرشتهای تبدیل شود؛ ساختاری که تنها متکی بر باستانشناسی نباشد و حوزههایی مانند مردمشناسی، زبانشناسی، معماری، محیط زیست، اقتصاد فرهنگی، شیمی و دیگر رشتههای مرتبط را نیز دربرگیرد.
او تأکید کرد که در صورت طرح ری در سطح جهانی، مسائل مختلفی از جمله مدیریت بحران، زلزله، فرسایش، حفاظت و اقتصاد جامعه محلی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد مرکز اسناد و بانک اطلاعاتی ری
ری از گذشته تاکنون مطالعات بسیار متنوعی را در حوزههای مختلف پشت سر گذاشته است و بخش مهمی از اطلاعات و اسناد مربوط به این مطالعات باید در یک مجموعه متمرکز گردآوری و دیجیتال شود.
ایجاد یک کتابخانه تخصصی، مرکز اسناد و بانک اطلاعاتی دیجیتال میتواند امکان دسترسی سریع پژوهشگران و مدیران به اطلاعات موجود را فراهم کند.
دکتر طالبیتن همچنین پیشنهاد کرد با پژوهشگرانی که سالها درباره ری مطالعه کردهاند گفتوگو شود و دانش و تجربیات آنها نیز به این مجموعه منتقل شود.
ضرورت پایش هوایی محوطههای تاریخی
طالبیان همچنین پیشنهاد کرد یکی از اقدامات فوری، تهیه تصاویر هوایی و نقشههای دقیق از محوطههای اصلی ری باشد.
به گفته او، استفاده از پهپاد و کوادکوپتر میتواند امکان تهیه تصویری دقیق از وضعیت فعلی محوطهها را فراهم کند. پس از تهیه این تصاویر، میتوان عرصه و حریم محوطهها و همچنین ساختوسازها و عوارض موجود در پیرامون آنها را بررسی کرد.
این اطلاعات میتواند برای بهروزرسانی ضوابط حفاظتی و جلوگیری از ایجاد ساختوسازهای نامتناسب در آینده مورد استفاده قرار گیرد.
حفاظت فوری از محوطهها
طالبیان گفت که محوطههای تاریخی باید دستکم از نظر نگهبانی، حضور راهنما و وجود یک ساختار مشخص برای مراقبت از آنها وضعیت مناسبی داشته باشند.
او با اشاره به وضعیت چالترخان گفت نمیتوان محوطهای تاریخی را بدون دیوار، نگهبان و متولی رها کرد؛ زیرا در چنین شرایطی کشاورزی، حفاری غیرمجاز و سایر فعالیتها میتوانند به تدریج بقایای تاریخی را از بین ببرند.
طالبیان پیشنهاد کرد برای حداقل پنج سال آینده برنامهای مرحلهبندیشده برای کاوشهای باستانشناسی تدوین شود و هدف کاوشها تنها کشف آثار نباشد، بلکه خواناسازی، حفاظت، مرمت، ساماندهی و معرفی محوطهها را نیز دنبال کند.
او با اشاره به تجربه ثبت جهانی شهر سوخته توضیح داد که برای ثبت جهانی، لزوماً لازم نیست تمام یک محوطه باستانشناسی کاوش شده باشد؛ بلکه باید آن بخشهایی که برای درک ارزش جهانی محوطه اهمیت دارند، به شکل علمی و قابل ارائه شناسایی شوند.
ری؛ یک «جواهر» تاریخی که نیازمند ساماندهی است
طالبیان در بخش دیگری از سخنان خود، ری را به یک جواهر تشبیه کرد که نیازمند ساماندهی و معرفی مناسب است.
به گفته او، برای ارائه ری در سطح ملی و جهانی ابتدا باید ارزشها و ظرفیتهای آن برای خود مجموعه تصمیمگیرندگان و پژوهشگران روشن و مستند شود و سپس فرآیند حفاظت، مرمت، ساماندهی و معرفی آن پیش برود.
او همچنین تأکید کرد که در طول این فرآیند، مطالعات چندرشتهای باید بر اساس دستورالعملهای یونسکو پیش برود تا در نهایت امکان تدوین یک طرح مدیریتی برای ری فراهم شود.
یکی از نکات مهم نشست این بود که هنوز نباید درباره اینکه دقیقاً کدام اثر یا مجموعه باید برای ثبت جهانی انتخاب شود، تصمیم نهایی گرفت.
طالبیان تأکید کرد که ثبت مستقل آثاری مانند برج طغرل یا دژ رشکان میتواند دشوار باشد و لازم است مطالعات تکمیل شود.
به گفته او، باید حدود یک سال تا یک سال و نیم روی مطالعات و بررسیهای مختلف کار شود تا در جریان این فرآیند مشخص شود چه استراتژیای بیشترین شانس موفقیت را برای پرونده ری ایجاد میکند.
دانشگاه شهید بهشتی و ادامه کاوشهای چشمهعلی
در بخش دیگری از نشست، دکتر محمدخانی، مدیر گروه باستانشناسی دانشگاه شهید بهشتی، درباره فعالیتهای این دانشگاه در ری توضیح داد.
او گفت دانشگاه شهید بهشتی از حدود سه سال پیش کاوشهای خود را در تپه چشمهعلی آغاز کرده است؛ محوطهای که به گفته او از مهمترین و منحصربهفردترین تپههای پیش از تاریخ ایران به شمار میرود.
محمدخانی با اشاره به اهمیت سفال چشمهعلی در مطالعات باستانشناسی ایران گفت این سفال به عنوان یکی از منابع مرجع برای مقایسه یافتههای باستانشناسی در نقاط مختلف ایران مورد استفاده قرار میگیرد.
او همچنین به سابقه حضور اریک اشمیت در ری اشاره کرد و گفت اشمیت حدود یک قرن پیش، پس از ورود به ایران، فعالیت خود را از ری و چشمهعلی آغاز کرد و سپس به تپه حصار و تخت جمشید رفت.
به گفته محمدخانی، بخشی از نتایج مطالعات اشمیت در چشمهعلی هنوز منتشر نشده و پیگیریهایی برای انتشار این یافتهها از سوی دانشگاه شیکاگو در حال انجام است.
کشف اسکلت دختر نوجوان در چشمهعلی
محمدخانی در ادامه به یکی از یافتههای مهم کاوشهای اخیر دانشگاه شهید بهشتی اشاره کرد و گفت در جریان کاوشهای سال گذشته، اسکلت یک دختر حدود ۱۶ ساله مربوط به دوره سیلک ۲ در چشمهعلی کشف شده است.
او این یافته را از نظر علمی مهم دانست و گفت این کشف بازتاب مناسبی در جامعه علمی داشته است.
بر اساس برنامه اعلامشده، فعالیتهای پژوهشی دانشگاه شهید بهشتی در چشمهعلی و دیگر محوطههای شهر ری ادامه خواهد داشت و فصل بعدی کاوشها نیز از اوایل مهر آغاز خواهد شد.
محمدخانی همچنین آمادگی دانشگاه شهید بهشتی را برای مشارکت علمی در فرآیند ثبت جهانی ری اعلام کرد.
محمدخانی با اشاره به مطالعات انجامشده، توضیح داد که برای برخی محوطهها تعیین عرصه پیشتر انجام شده، اما میتوان با استفاده از تصاویر هوایی و عوارض موجود، تعیین عرصه جدید و دقیقتری انجام داد و بر اساس آن، اولویتهای آزادسازی و حفاظت را مشخص کرد.
سه حلقه برای شکلگیری یک مطالبه اجتماعی
آقای نحوی در بخش دیگری از نشست، موضوع ثبت جهانی ری را از زاویه اجتماعی مورد توجه قرار داد.
او معتقد بود برای شکلگیری یک جریان جدی اجتماعی، سه حلقه باید همزمان فعال باشند:
نخست، خواست عمومی و مطالبه مردم؛ دوم، حلقه کارشناسی و پژوهشی؛ و سوم، مسئولان و مدیرانی که منابع مالی، مجوزها و ابزار سیاستگذاری را در اختیار دارند.
به گفته وی، حلقه کارشناسی در موضوع ری تا حد زیادی شکل گرفته و پژوهشگران با انگیزه در حال فعالیت هستند، اما برای موفقیت این جریان باید حلقه عمومی و مدیریتی نیز فعال شود.
او نقش رسانهها را در شکل دادن به مطالبه اجتماعی مهم دانست و پیشنهاد کرد برنامههایی برای آشنایی مردم، بهویژه دانشآموزان، با آثار تاریخی ری طراحی شود.
از ری تاریخی تا یک محور زنجیرهای برای ثبت جهانی
در پایان نشست، بحث درباره دامنه احتمالی پرونده ثبت جهانی ری مطرح شد.
بر اساس پیشنهاد مطرحشده، مجموعهای از آثار تاریخی میتواند در قالب یک محور یا پرونده زنجیرهای مورد مطالعه قرار گیرد.
در فهرست اولیه مطرحشده، این محوطهها و بناها قرار داشتند:
دژ رشکان
چشمهعلی
برج طغرل
قلعه گبری
تپه میل
محوطه چالترخان
برج خاموشان
در همین چارچوب، عنوانی فرضی نیز برای این مجموعه پیشنهاد شد:
«آثار باقیمانده ری تاریخی»
البته تأکید شد که این عنوان و ترکیب، در مرحله فعلی صرفاً یک پیشنهاد اولیه است و انتخاب نهایی آثار و ساختار پرونده باید پس از انجام مطالعات کارشناسی و بررسی الزامات ثبت جهانی صورت گیرد.
آغاز یک مسیر بلندمدت
مجموع مباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که ثبت جهانی ری، صرفاً موضوع ثبت چند بنای تاریخی نیست؛ بلکه پروژهای گسترده برای شناخت، مستندسازی، حفاظت، مرمت، ساماندهی، مدیریت و معرفی یک میراث تاریخی چندلایه است.
ری در طول هزاران سال شاهد شکلگیری، توسعه و دگرگونی جوامع مختلف بوده و آثار باقیمانده از دورههای گوناگون، مجموعهای پیوسته از تاریخ این منطقه را شکل دادهاند.
با این حال، برای تبدیل این ظرفیت به یک پرونده موفق جهانی، مجموعهای از اقدامات باید همزمان دنبال شود: تشکیل ساختار چندرشتهای، ایجاد مرکز اسناد و بانک اطلاعاتی، تکمیل مطالعات، پایش هوایی، تعیین و بهروزرسانی عرصه و حریم، حفاظت فوری از محوطههای در معرض خطر، طراحی برنامه کاوشهای چندساله، مرمت و ساماندهی، ایجاد زیرساختهای معرفی مانند موزه تاریخ ری و در نهایت تدوین یک برنامه مدیریتی جامع.
در کنار این اقدامات تخصصی، شکلگیری مطالبه عمومی نیز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا همانطور که در نشست مطرح شد، موفقیت چنین پروژهای نیازمند همزمانی جامعه، کارشناسان و مسئولان است.
به نظر میرسد نشست اخیر را باید نه به عنوان پایان یک بحث، بلکه به عنوان یکی از گامهای آغازین برای شکل دادن به یک برنامه منسجم جهت معرفی و حفاظت از ری در سطح ملی و در ادامه، حرکت به سوی ثبت جهانی آن در نظر گرفت.