ثبت جهانی شهر ری در نشست تخصصی با حضور استاد عبدالرسول وطندوست
نشست تخصصی بررسی الزامات و راهبردهای ثبت جهانی شهر ری با حضور استاد عبدالرسول وطندوست، از متخصصان برجسته حوزه میراث جهانی یونسکو، و جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران، متخصصان باستانشناسی، معماری، شهرسازی و اعضای گروه پژوهشی راگا-ری برگزار شد. در این نشست، ابعاد مختلف تهیه پرونده ثبت جهانی شهر ری، معیارهای یونسکو، چالشهای موجود و ضرورت انجام مطالعات علمی و میانرشتهای برای دستیابی به این هدف مورد بررسی قرار گرفت.
ثبت جهانی شهر ری؛ پروژهای علمی و بلندمدت
در آغاز نشست، بر این نکته تأکید شد که ثبت جهانی شهر ری نباید صرفاً به عنوان یک اقدام اداری یا نمادین تلقی شود، بلکه این موضوع نیازمند تعریف یک مسئله علمی، تدوین راهبرد پژوهشی و بهرهگیری از ظرفیت دانشگاهها و مراکز تخصصی است.
حاضران معتقد بودند که هدف اصلی این حرکت، حفاظت از میراث تاریخی و فرهنگی ری و معرفی جایگاه این شهر در تاریخ تمدن ایران و جهان اسلام است و تحقق این هدف تنها از مسیر پژوهش، برنامهریزی و همکاری میان متخصصان امکانپذیر خواهد بود.
ری؛ میراثی جهانی با ظرفیتهای کمنظیر
در ادامه جلسه، جایگاه تاریخی شهر ری به عنوان یکی از کهنترین مراکز تمدنی ایران مورد بررسی قرار گرفت. شرکتکنندگان با اشاره به پیشینه چند هزار ساله این شهر، بر این باور بودند که ری از ظرفیتهای لازم برای حضور در فهرست میراث جهانی برخوردار است، اما این ظرفیتها باید بر اساس معیارهای علمی و ضوابط یونسکو مستندسازی و تبیین شوند.
همچنین بر نقش شهر ری به عنوان سرریز فرهنگی تهران و اهمیت آن در حفظ هویت تاریخی منطقه تأکید شد.
دو مسیر ثبت جهانی؛ تکاثر یا پرونده زنجیرهای
استاد عبدالرسول وطندوست در تشریح فرآیند ثبت جهانی آثار فرهنگی، دو شیوه اصلی ثبت در یونسکو را معرفی کردند.
به گفته ایشان، نخستین روش، ثبت یک اثر منفرد است؛ روشی که در آن باید ارزش برجسته جهانی یک اثر بهصورت مستقل اثبات شود.
روش دوم، ثبت زنجیرهای است که در آن مجموعهای از آثار مرتبط، در قالب یک پرونده واحد معرفی میشوند. در این شیوه، علاوه بر اثبات ارزش هر اثر، لازم است ارتباط تاریخی، فرهنگی و عملکردی میان تمامی عناصر مجموعه نیز بهطور مستند تبیین شود.
ایشان با اشاره به پروندههایی مانند کاروانسراهای ایرانی، باغ ایرانی و مساجد ایرانی، این نوع ثبت را از نظر مطالعاتی و اجرایی پیچیدهتر دانستند.
نخست باید محدوده ثبت جهانی شهر ری مشخص شود
یکی از مهمترین مباحث مطرحشده در این نشست، تعیین محدوده مناسب برای ثبت جهانی شهر ری بود.
در این بخش تأکید شد که پیش از هر اقدام، باید مشخص شود آیا هدف، ثبت یک اثر شاخص مانند دژ رشکان، آتشکده ری یا قلعه ایرج است یا مجموعهای از محوطههای تاریخی شهر در قالب یک پرونده زنجیرهای.
به اعتقاد استاد وطندوست، انتخاب این مسیر، مبنای تمامی مطالعات بعدی خواهد بود و بدون تعیین دقیق محدوده و عناصر پرونده، امکان تدوین پروندهای موفق وجود ندارد.
بازخوانی سازمان فضایی شهر تاریخی ری
در ادامه نشست، بر ضرورت مطالعه دوباره ساختار تاریخی و کالبدی شهر ری تأکید شد.
خانم دکتر مهاجر با اشاره به اینکه آثار تاریخی ری اجزایی جدا از هم نیستند، اظهار داشت که این آثار بخشی از یک نظام شهری و سازمان فضایی تاریخی هستند که امروزه زیر لایههای توسعه شهری پنهان شدهاند.
به گفته ایشان، شناسایی این ساختار تاریخی میتواند حلقه ارتباط میان آثار پراکنده را آشکار کند و مبنای تصمیمگیری برای انتخاب محدوده ثبت جهانی باشد.
همچنین استفاده از فناوریهای نوین، نقشههای تاریخی و پژوهشهای دانشگاهی در حوزه معماری، شهرسازی و باستانشناسی از جمله راهکارهای پیشنهادی برای این مرحله بود.
ثبت جهانی بدون مدیریت و حفاظت امکانپذیر نیست
در بخش دیگری از نشست، استاد وطندوست با تشریح ساختار پرونده ثبت جهانی، به اهمیت مدیریت، حفاظت و پایش آثار تاریخی اشاره کردند.
ایشان توضیح دادند که پرونده ثبت جهانی تنها معرفی یک اثر تاریخی نیست، بلکه باید برنامههای مدیریت، حفاظت، نظارت، قوانین اجرایی، نحوه کنترل ساختوسازها و برنامههای پایش بلندمدت را نیز در بر گیرد.
همچنین با اشاره به تجربیات پروندههای مختلف میراث جهانی، تأکید شد که هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، شهرداری، میراث فرهنگی و سایر نهادهای مسئول، از مهمترین پیشنیازهای موفقیت این پروژه خواهد بود.
مشارکت مردم؛ شرط موفقیت حفاظت از میراث فرهنگی
یکی از موضوعات مهم این نشست، نقش مردم در حفاظت از میراث فرهنگی بود.
استاد وطندوست با اشاره به تجربه کشورهای موفق در حوزه میراث جهانی، اظهار داشتند که حفاظت از آثار تاریخی تنها وظیفه دولت نیست، بلکه زمانی موفق خواهد بود که جامعه محلی نیز ارزش میراث فرهنگی را درک کرده و خود را در حفظ آن سهیم بداند.
شرکتکنندگان نیز بر ضرورت فرهنگسازی، آموزش عمومی و افزایش مشارکت اجتماعی در حفاظت از آثار تاریخی شهر ری تأکید کردند.
پژوهش؛ نخستین گام در مسیر ثبت جهانی
جمعبندی نشست بر این نکته استوار بود که ثبت جهانی شهر ری، پیش از هر چیز، نیازمند یک پژوهش جامع و میانرشتهای است.
شرکتکنندگان پیشنهاد کردند با تشکیل تیمی متشکل از متخصصان باستانشناسی، معماری، شهرسازی، مرمت، نقشهبرداری، تاریخ و میراث فرهنگی، مطالعات پایه آغاز شود تا بر اساس معیارهای کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو و دستورالعملهای اجرایی آن، مسیر تهیه پرونده ثبت جهانی شهر ری طراحی و اجرا شود.
در پایان، بر نقش گروه پژوهشی راگا-ری به عنوان بستری برای هماهنگی مطالعات تخصصی، گردآوری اسناد و جلب مشارکت دانشگاهها و پژوهشگران تأکید شد.