بررسی راهکارهای ثبت جهانی شهر ری؛ از هویت تاریخی و مکتب ری تا ترسیم مسیر میراث جهانی
نشستی تخصصی با محوریت بررسی ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی شهر ری و راهکارهای ثبت جهانی این شهر در مرکز پطوهشی راگا-ری برگزار شد. در این نشست، جناب آقای دکتر احمد ابوحمزه، استاد و مدیر گروه تاریخ دانشگاه فرهنگیان شهر ری به عنوان مهمان حضور داشتند و دیگر حضار ضمن مرور تلاشهای انجامشده طی سالهای گذشته، مهمترین موانع پیشروی ثبت جهانی ری، ظرفیتهای موجود در محوطهها و بناهای تاریخی، ضرورت همکاری میان دستگاههای مختلف و همچنین الزامات مالی و پژوهشی این مسیر را مورد بررسی قرار دادند.
ضرورت بازشناساندن ری و ظرفیت های تاریخی آن
در ابتدای نشست، بر ضرورت معرفی گستردهتر ری تأکید شد. یکی از حاضران با اشاره به سابقه چندینساله فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی در زمینه معرفی ری، اظهار کرد که این شهر، حتی برای بخشی از ساکنان ری و تهران، آنگونه که شایسته است شناخته نشده است.
در این بخش همچنین به جایگاه دانشمندان و چهرههای تاریخی ری، از جمله محمد بن زکریای رازی، اشاره شد و گلایههایی درباره کمبود نشانهها و یادمانهای شایسته برای معرفی این شخصیت در شهر مطرح شد. همچنین سابقه تلاشهایی برای ایجاد بنیاد یا مجموعهای با محوریت رازی و اختصاص زمینی برای این منظور مورد اشاره قرار گرفت.
سابقه پیگری ثبت جهانی ری
در ادامه نشست، سابقه تلاش برای ثبت جهانی ری مرور شد. بر اساس مطالب مطرحشده، نخستین مکاتبات در این زمینه به سال ۱۳۹۱ بازمیگردد. در آن مقطع، موضوع ثبت ری با مسئولان میراث فرهنگی مطرح و فرمهای مربوط نیز تکمیل و ارائه شده بود، اما تغییرات مدیریتی موجب توقف روند پیگیری شد.
این موضوع بار دیگر در سال ۱۳۹۸ با تشکیل گروهی از علاقهمندان و پژوهشگران ری دنبال شد و نشستها و مکاتباتی با مسئولان میراث فرهنگی و دیگر نهادها صورت گرفت. با این حال، شیوع کرونا و شرایط بعدی موجب شد این تلاشها نیز به نتیجه نهایی نرسد. همچنین موضوع در شورای شهر تهران مطرح و مکاتباتی انجام شده بود، اما به دلیل تعدد مسائل و مشکلات شهری، پیگیری آن استمرار پیدا نکرد.
ثبت جهانی ، فرصتی برای حفاظت و توسعه ری
یکی از محورهای مهم نشست، بررسی آثار احتمالی ثبت جهانی بر حفاظت از میراث تاریخی و توسعه گردشگری بود. تجربه شهر یزد به عنوان نمونهای از ثبت جهانی مورد اشاره قرار گرفت و تأکید شد که ثبت جهانی میتواند به افزایش توجه به بناها و محوطههای تاریخی، تقویت زیرساختهای گردشگری و معرفی گستردهتر شهر کمک کند.
با این حال، درباره ری شرایط متفاوتی وجود دارد. یکی از مهمترین مشکلات مطرحشده، تغییر گسترده بافت شهری ری در طول زمان است. از این رو، ثبت تمام شهر به شکل یکپارچه میتواند با چالشهایی از جمله محدودیتهای مربوط به ساختوساز و نگرانی مالکان درباره ارزش و نحوه استفاده از املاک مواجه شود.
پیشنهاد ثبت یک محور تاریخی – فرهنگی
در نشست، به عنوان یکی از راهکارهای قابل بررسی، پیشنهاد شد به جای تمرکز اولیه بر ثبت تمام شهر، یک محور تاریخی ـ فرهنگی در ری تعریف شود و مجموعهای از محوطهها و بناهای شاخص در قالب این محور مورد مطالعه و آمادهسازی قرار گیرند.
در این چارچوب، مسیر و مجموعهای از نقاط تاریخی از جمله چشمهعلی، دژ رشکان، برج طغرل، قلعه گبری، تپه میل و دیگر محوطههای تاریخی مورد اشاره قرار گرفت.
برای تحقق چنین محوری، اقدامات مختلفی از جمله کاوشهای باستانشناسی، مرمت، حفاظت، ساماندهی محیط پیرامونی و فراهمکردن امکان معرفی آثار ضروری دانسته شد.
دژ رشکان؛ ضرورت تکمیل مطالعات باستان شناسی
در خصوص دژ رشکان تأکید شد که برای معرفی آن با توجه به دورههای تاریخی مختلف، نیاز به ادامه کاوشهای باستانشناسی وجود دارد. بخشی از مطالعات و اقدامات مربوط به دوره ساسانی انجام شده، اما برای شناخت و اثبات شواهد مربوط به دورههای دیگر، کاوشهای بیشتری مورد نیاز است.
همچنین هزینههای قابل توجه کاوش، مرمت و آمادهسازی محوطهها از جمله چالشهای اصلی این مسیر عنوان شد.
تپه میل، ضرورت ادامه کاوش برای تعیین کارکرد بنا
تپه میل نیز یکی دیگر از موضوعات مطرحشده بود. در نشست تأکید شد که درباره کارکرد این محوطه، از جمله احتمال آتشکده بودن آن، هنوز پرسشهایی وجود دارد و برای دستیابی به شواهد قطعی، ادامه کاوش و یافتن شواهد معماری و باستانشناختی لازم است.
بر همین اساس، مرمت و ساماندهی محوطه پس از روشنشدن وضعیت آن، از اقدامات ضروری دانسته شد.
محوطه های تاریخی و ضرورت حفاظت و سامان دهی
در بخش دیگری از نشست، وضعیت برخی دیگر از محوطهها نیز بررسی شد. درباره یکی از محوطههای تاریخی مورد بحث، آسیبهای ناشی از سیلاب و ضرورت پاکسازی و ایجاد حفاظت مناسب مطرح شد. همچنین درباره برج خاموشان عنوان شد که بخش عمده مرمت آن انجام شده، اما مسیر دسترسی و راه رسیدن به بنا نیازمند ساماندهی است.
چالش اصلی؛ تامین منابع مالی
یکی از مهمترین محورهای نشست، مسئله تأمین منابع مالی برای اجرای مطالعات، کاوشها، مرمت و ساماندهی آثار بود.
بر اساس برآورد مطرحشده در جلسه، اجرای مجموعه اقدامات مورد نیاز، اعتبار زیادی در سال نیاز دارد؛ در حالی که تأمین چنین اعتباری از سوی میراث فرهنگی به تنهایی امکانپذیر نیست. از این رو، بر ضرورت مشارکت استانداری، شهرداری و شورای شهر و سایر دستگاههای مرتبط تأکید شد.
نقش پژوهش و دانشگاه در پرونده ری
در ادامه، بر نقش پژوهشگاهها، دانشگاهها و پژوهشگران در پیشبرد مطالعات ری تأکید شد. همچنین فعالیت یک پژوهشکده با محوریت مطالعات ری و شکلگیری گروههایی در حوزه تاریخ و فرهنگ و هنر مورد اشاره قرار گرفت.
با توجه به محدودیت منابع مالی، استفاده از ظرفیت دانشگاهها، استادان و پژوهشگران و همچنین بهرهگیری از توان علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی به عنوان یکی از راههای پیشبرد مطالعات ری مطرح شد.
پیشنهاد اختصاص ردیف بودجه برای میراث فرهنگی ری
یکی از پیشنهادهای مطرحشده در نشست، اختصاص یک ردیف بودجه مشخص از سوی شهرداری تهران برای مطالعات، حفاظت و معرفی میراث فرهنگی ری بود.
همچنین استفاده از ظرفیت مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران برای تعریف طرحهای مطالعاتی مشترک در حوزههای گردشگری شهری، فرهنگ، تاریخ و میراث فرهنگی مورد توجه قرار گرفت.
حمایت از انتشار کتاب، دانشنامه، مجلات و نقشههای تاریخی ری، برگزاری نمایشگاههای تاریخی، ساماندهی تابلوهای معرفی آثار و استفاده از فناوریهایی مانند QR Code برای ارائه اطلاعات بیشتر به بازدیدکنندگان نیز از دیگر پیشنهادهای مطرحشده بود.
تشکیل کمیته تدوین دانشنامه ری
از دیگر پیشنهادهای مطرحشده، تدوین یک دانشنامه جامع ری بود. بر اساس مباحث نشست، تشکیل کمیتهای با همکاری شهرداری تهران، مرکز مطالعات و مجموعههای پژوهشی و انتشاراتی میتواند نخستین گام برای ساماندهی این طرح باشد.
ضرورت ایجاد مرجع تخصصی برای حفاظت از بافت تاریخی
در نشست همچنین پیشنهاد شد پژوهشکده یا مجموعه تخصصی فعال در حوزه ری بتواند به عنوان یک مرجع کارشناسی در طرحهای عمرانی مرتبط با بناهای تاریخی و حریم آثار نقش داشته باشد.
بر اساس این پیشنهاد، در پروژههایی که ممکن است بر بناها یا حریمهای تاریخی ری تأثیر بگذارند، نظر کارشناسی این مجموعه مورد توجه قرار گیرد تا از آسیب به میراث تاریخی جلوگیری شود.
احیای ظرفیت های تاریخی برای تامین منابع پژوهشی
در بخش دیگری از نشست، موضوع استفاده از بناها و املاک تاریخی برای پشتیبانی از فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی مطرح شد. به طور مشخص، درباره یک مدرسه قدیمی در محدوده سالهآباد پیشنهادهایی برای واگذاری یا بهرهبرداری فرهنگی از بنا، مرمت ساختمان قدیمی و استفاده از ظرفیت فضاهای تجاری آن برای تأمین بخشی از هزینههای فعالیتهای پژوهشی مطرح شد.
تپه چشمه علی و مسئله آب
موضوع آب و وضعیت چشمهعلی نیز از مباحث مهم نشست بود. در این بخش، کاهش منابع آب زیرزمینی و تأثیر برداشتهای آب بر وضعیت چشمه مورد توجه قرار گرفت.
در جلسه به وجود چاههای غیرمجاز در ری و پایینرفتن سطح ایستابی اشاره شد و بر ضرورت انجام مطالعات و اقدامات لازم برای حفظ منابع آب و تداوم جریان چشمهعلی تأکید شد.
ری یک مسئله فراتر از دستگاه
در جمعبندی مباحث نشست، تأکید اصلی بر این بود که ثبت جهانی و احیای جایگاه تاریخی ری، موضوعی نیست که یک دستگاه به تنهایی بتواند آن را پیش ببرد. همکاری میان میراث فرهنگی، شهرداری تهران، شورای شهر، استانداری، مراکز پژوهشی و دانشگاهها و همچنین مشارکت گروههای تخصصی و فعالان فرهنگی، برای استمرار این مسیر ضروری دانسته شد.
همچنین بر ضرورت تبدیل موضوع ری از یک مطالبه محدود به یک مسئله جدی در سطح شهر تهران و کشور تأکید شد؛ موضوعی که در کنار اقدامات کارشناسی، به معرفی عمومی، رسانهای و ایجاد حساسیت اجتماعی نسبت به میراث تاریخی ری نیز نیاز دارد.
جمع بندی
این نشست با تأکید بر ظرفیت گسترده تاریخی و فرهنگی ری و ضرورت پیگیری مستمر موضوع ثبت جهانی به پایان رسید. آنچه در مباحث مطرحشده بیش از همه مورد تأکید قرار گرفت، لزوم تدوین یک مسیر مشخص، انجام مطالعات و کاوشهای مورد نیاز، حفاظت و ساماندهی محوطهها، تأمین منابع مالی و شکلگیری همکاری میان دستگاههای اجرایی و مجموعههای علمی و پژوهشی بود.
در این میان، تعریف یک محور تاریخی ـ فرهنگی به عنوان یکی از مسیرهای قابل بررسی برای ثبت جهانی، در کنار تقویت مطالعات علمی و ایجاد سازوکار همکاری میان نهادهای مرتبط، از مهمترین محورهای مطرحشده در نشست بود.