برج طغرل؛ شاهکار معماری سلجوقی در شهر ری | تاریخ، معماری و رازهای این بنای تاریخی
برج طغرل، واقع در شهر ری در جنوب تهران، یکی از شاخصترین بناهای آرامگاهی منسوب به دوره سلجوقی در ایران است. این بنای آجری با ارتفاع ۲۰ متر و ساختار استوانهای دارای زوائد مثلثی شکل، نمونهای برجسته از معماری آرامگاهی ایران در سدههای میانه اسلامی محسوب میشود. مقاله حاضر به بررسی ابعاد مختلف برج طغرل از جمله پیشینه تاریخی، انتساب، ویژگیهای معماری، کارکردهای چندگانه و وضعیت حفاظتی آن میپردازد. با تکیه بر منابع معتبر از جمله کتاب ارزشمند «ری باستان» تألیف دکتر حسین کریمان و «یادگارهای ری»، پژوهش پیش رو نشان میدهد که انتساب برج طغرل به طغرلبیگ، بنیانگذار سلسله سلجوقی، هرچند در منابع متأخر رواج یافته، اما همواره مورد تردید برخی پژوهشگران بوده است. در مقابل، گروهی از محققان با استناد به متون کهن از جمله ترجمه طبقات الصوفیه، این بنا را با آرامگاه ابراهیم خواص، از عرفای نامدار قرن چهارم، مرتبط دانستهاند. ساختار هندسی خاص و تزئینات آجری این بنا، همراه با کارکردهای نجومی و ساعت آفتابی، نظامی و نشانه راهنمایی، نشاندهنده سنت معماری پیچیدهای است که در این دوره در فلات ایران شکل گرفته بود.
مقدمه
شهر ری از کهنترین شهرهای جهان و ایران است که تاریخ سکونت در آن به هزاران سال پیش از میلاد بازمیگردد (کریمان، ۱۳۴۵). ری در اوستا به نام «رَغه» یاد شده و در کتیبه بیستون داریوش بزرگ به شکل «راگا» دیده میشود (کریمان، ۱۳۴۵). این شهر در دوره سلجوقیان مدتی پایتخت ایران بود و طغرلبیگ، بنیانگذار سلسله سلجوقی، در همین شهر درگذشت (کریمان، ۱۳۴۵). برج طغرل در جنوب تهران، در شهرری و در شرق آرامگاه تاریخی ابن بابویه واقع شده است (محمدزاده، ۱۴۰۲). این بنای آجری ۲۰ متری که از قدیم به طغرلبیگ منسوب است، از نظر تاریخ معماری و هنر اسلامی از جایگاه ویژهای برخوردار است (بابکی، ۱۴۰۴). با وجود شهرت این برج به نام «طغرل سلجوقی»، واقعیت آن است که درباره ماهیت این بنا میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد و برخی، در انتساب آن به طغرل تردید نمودهاند (خامهیار، ۱۳۸۸). متأسفانه کتیبه کوفی موجود در بالای بدنه برج که میتوانست در شناخت ماهیت این بنا راهگشا باشد، در بازسازی ساختمان آن که در دوره ناصرالدینشاه صورت گرفت، از بین رفته است (خامهیار، ۱۳۸۸؛ بررسی مرمتهای دوره قاجار در برج طغرل، ۱۳۹۲).
وجه تسمیه برج طغرل
برج طغرل به نام طغرلبیگ (طغرل بن میکائیل)، بنیانگذار سلسله سلجوقی، نامگذاری شده است. طغرلبیگ در سال ۱۰۶۳ میلادی در ری درگذشت و بنابر روایات تاریخی، در این مکان دفن شد (کریمان، ۱۳۴۵). با این حال، تاریخ ساخت برج به سال ۱۱۳۹-۱۱۳۸ میلادی بازمیگردد که نشان میدهد این بنا حدود ۷۶ سال پس از مرگ طغرلبیگ ساخته شده است (معماری ایران در دوره سلجوقی، ۱۳۷۹).
منابع تاریخی از جمله مجملالتواریخ و القصص (۱۳۱۸) به ساخت این بنا اشاره کردهاند. در مجملالتواریخ آمده است که سلطان طغرلبیگ در شهرری به وفات رسید و تربتش آنجا برجا است (مجملالتواریخ و القصص، ۱۳۱۸). همچنین بر اساس نوشته قزوینی رازی، طغرل در ری درگذشت و در گورخانهای پر زینت مدفون شد (کریمان، ۱۳۴۵). در برخی متون از دفن افراد دیگر آل سلجوق، همچون آلبارسلان و طغرل سوم نیز در آرامگاه طغرل اول یاد شده است (کریمان، ۱۳۴۵).
بر اساس کتاب «برخی از آثار بازمانده از ری قدیم» تألیف حسین کریمان، این بنا در زمره «بقایای بناهای ری کهن که بر فراز کوهها و تپههای آن حدود از شاهان و امرا و بزرگان پیشین به جا مانده» محسوب میشود (کریمان، ۱۳۵۶، به نقل از ذوالقدر، ۱۴۰۴). کریمان از برجستهترین طرفداران انتساب این برج به طغرل سلجوقی است (ذوالقدر، ۱۴۰۴).
نظریه انتساب به ابراهیم خواص
در مقابل دیدگاه کریمان، برخی پژوهشگران با استناد به متون تاریخی کهن، انتساب برج طغرل به طغرلبیگ را مورد تردید قرار داده و آن را با آرامگاه ابراهیم خواص، عارف نامدار قرن چهارم هجری، مرتبط دانستهاند (خامهیار، ۱۳۸۸). ابراهیم خواص از مشایخ صوفیه بود که در ری ساکن بوده و در همین شهر درگذشته است (خامهیار، ۱۳۸۸).
سید محمد محیط طباطبایی از جمله کسانی است که برج طغرل را مقبره ابراهیم خواص (درگذشته ۲۹۱ هجری قمری) میدانست؛ تا جایی که گویا به وصیت خود وی در پای این برج به خاک سپرده شده است (خامهیار، ۱۳۸۸). فرزند ایشان، احمد محیط طباطبایی، در مقالهای با عنوان «برج طغرل یا مقبره ابراهیم خواص» که در مجله کیهان فرهنگی (شماره ۴۰، تیر ۱۳۶۶) منتشر شد، کلیات این نظریه را تشریح نمود (خامهیار، ۱۳۸۸).
مهمترین متنی که موقعیت مقبره ابراهیم خواص را نشان میدهد، عبارت خواجه عبدالله انصاری در طبقات الصوفیه است که میگوید:
«خواص رحمه الله در مسجد ری برفت از دنیا، و گور وی آنجاست. شیخ الاسلام گفت: هرگز گور ندیدم با آن هیبت و شکوه که آنست، که گوئی شیری است خفته، کی ناگاه فراز آن رسی. گور وی در زیر حصار طبرک نهاده» (خامهیار، ۱۳۸۸، ص ۴۰).
بر اساس این نقل قول، اصرار مرحوم کریمان در پذیرش انتساب این برج به طغرل، ناشی از تشخیص نادرست ایشان از موقعیت جغرافیایی کوه و قلعه طبرک ری بوده است که آن را منطبق بر کوه نقارهخانه دانسته است، در حالی که نتایج تحقیقات دیگر پژوهشگران نشان میدهد کوه طبرک در واقع همان «کوه سرسره» نزدیک کارخانه سیمان است (خامهیار، ۱۳۸۸).
نگارنده مقاله «نکتهای درباره برج طغرل و تعلق آن به ابراهیم خواص» نیز با استناد به توصیف خواجه عبدالله از مقبره ابراهیم خواص که آن را «با آن هیبت و شکوه» و «چون شیری خفته» وصف کرده، معتقد است که این توصیف میتواند ناظر به نمای بیرونی ساختمان برج طغرل باشد و شکل ستارهای آن، برای خواجه عبدالله تداعیکننده یال شیر بوده است (خامهیار، ۱۳۸۸، ص ۴۱).
ویژگیهای معماری
برج طغرل بنایی استوانهای شکل از خشت و آجر است که ارتفاع آن به ۲۰ متر میرسد (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰). این برج از داخل مدوّر و از بیرون ستارهای با ۲۴ کنگره یا زائده مثلثی شکل است (برج طغرل، ۱۳۸۸؛ برج طغرل شاهکار هنر و معماری، ۱۳۸۷). ضخامت دیوارها بین ۱٫۷۵ تا ۲٫۷۵ متر متغیر است و قطر داخلی و خارجی آن به ترتیب ۱۱ و ۱۶ متر میباشد (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰). این بنا در گذشته دارای گنبدی مخروطی شکل بوده که بر اثر زلزله فرو ریخته است (معماری ایران در دوره سلجوقی، ۱۳۷۹). ساختار خارجی برج از ۲۴ زائده مثلثی شکل تشکیل شده که سطحی زیگزاگی ایجاد کرده است (سبکشناسی معماری ایران، ۱۳۸۴). این ویژگی، شباهت قابل توجهی به برج گنبد قابوس در گرگان دارد. تفاوت اصلی دو بنا در این است که در برج طغرل، زائدهها بدون فاصله در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و سطحی کاملاً زیگزاگی ایجاد کردهاند (کاویان و همکاران، ۱۳۹۵؛ مطالعه تطبیقی برج طغرل با برجهای آرامگاهی سلجوقی، ۱۳۹۵). این برج با برج مقابر سلجوقی خرقان قزوین، شَبلی دماوند، بابا محمود شهریار و رسکت مازندران نیز مقایسه شده است (کاویان و همکاران، ۱۳۹۵).
تزئینات و عناصر معماری
برج طغرل در بخش فوقانی خود با تزئینات آجری و مقرنسکاری آراسته شده است (برج طغرل، معماری اسرارآمیز، ۱۳۸۷). این بنا دارای دو ورودی در سمت شمال و جنوب است. ورودی جنوبی که بزرگتر است و دارای یک کتیبه بوده، به عنوان ورودی اصلی شناخته میشود (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰). در گذشته، کتیبههایی به خط کوفی در بخش بالایی برج قابل مشاهده بوده است که امروزه آسیب دیده یا از بین رفتهاند (خامهیار، ۱۳۸۸). پس از تعمیرات دوره قاجار در سال ۱۳۰۱ هجری قمری، اثری از کتیبه کوفی در بالای برج باقی نمانده و به جای آن لوحی مرمری با همان تاریخ در قاببندی مستطیل نصب شده است (بررسی مرمتهای دوره قاجار در برج طغرل، ۱۳۹۲).
سردر جنوبی برج با ترکیبی ماهرانه و طاقچهسازیها نمایشگر شیوهای کاملاً معمارانه است و قاببندیهای تو در تو نمونه سادهتری از تزئینات مشابه آن در یادمان سمیران (طارم) است (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰). در گذشته ردیفی از طاسهای تقریباً با سطح صاف در قاب بالای سر در قرار داشته است؛ شکلی که این برج را به یادمانهای دیگر سلجوقی در شمال غرب ایران، مانند جامع دماوند، بنای پیر تاکستان و برج نقارهخانه در ری پیوند میدهد (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰).
جنس خشت به کار رفته در برج که از زاج، خاک و سفیده تخممرغ است بر استحکام آن میافزاید (برج طغرل، معماری اسرارآمیز، ۱۳۸۷). درون دیوارهای برج، پلکانی مارپیچ وجود دارد که از درگاهی بالای ورودی شمالی به سطح بالای بنا دسترسی میدهد (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰). دیوارهای ورودی برج تقریباً تا ارتفاع چهار متری بهصورت توپر ساخته شدهاند و بالای آن بهصورت توخالی طراحی شده و پلکان در آن تعبیه شده است. این طراحی هوشمندانه ضمن ایجاد امکان دسترسی به بخشهای فوقانی، به استحکام بنا نیز کمک کرده است (بررسی معماری و سازه برج طغرل ری، ۱۳۹۰).
کارکردهای برج طغرل
کارکرد اصلی برج طغرل، آرامگاه بودن آن است. این بنا به عنوان مقبره طغرلبیگ (یا به روایتی ابراهیم خواص) ساخته شده و نمادی از شکوه و عظمت سلسله سلجوقی محسوب میشده است (کریمان، ۱۳۴۵؛ محمدزاده، ۱۴۰۲). در کتاب «ری باستان»، کریمان به این کارکرد اصلی اشاره کرده و برج را به عنوان یکی از آثار بازمانده از ری کهن معرفی نموده است (کریمان، ۱۳۴۵). سنت ساخت برجهای آرامگاهی در ایران، از دورههای پیش از اسلام ریشه گرفته و در دوران اسلامی با مفاهیم جدیدی تلفیق شده است (سبکشناسی معماری ایران، ۱۳۸۴).
یکی از ویژگیهای جالب و منحصربهفرد برج طغرل، کاربرد آن بهعنوان یک ساعت آفتابی عظیم است (خامهیار، ۱۳۸۸؛ نجوم و معماری در برج طغرل، ۱۳۸۸؛ زندی محب و همکاران، ۱۳۹۸). بر اساس مطالعات انجامشده، دورتادور این برج ۲۴ ترک (کنگره) وجود دارد که تعداد آنها دقیقاً با تعداد ستونهای برج (۲۴ ستون) برابر است. در بالای هر ترک آن چهار نیمدایره قرار دارد که هر یک از نیمدایرهها بیانگر یک ربع ساعت است (خامهیار، ۱۳۸۸؛ برج طغرل، ۱۳۸۸).
با طلوع آفتاب در سمت شرق بنا، کمکم یکی از کنگرهها روشن میشود و آفتاب به درون آن میتابد. با گذشت نیم ساعت از طلوع خورشید، نصف کنگره روشن میشود و با گذشت یک ساعت از طلوع خورشید، یک کنگره بهطور کامل روشن میشود. به همین ترتیب با گذشت دو ساعت دو کنگره و با گذشت سه ساعت سه کنگره روشن میشود تا اینکه لحظهای فرا میرسد که خورشید روی نصفالنهار منطقه و در بیشترین ارتفاع خود از افق قرار میگیرد. در این هنگام خورشید دقیقاً بالای سر در جنوبی برج قرار میگیرد؛ زیرا دربهای برج کاملاً شمالی-جنوبی و روی نصفالنهار واقع است. هرچه خورشید به جانب غرب گرایش یابد کنگرههای سمت غرب شروع به روشن شدن میکند. با غروب خورشید این ساعت با نور مهتاب کار میکرده که تشخیص ساعت در شب با علم ستارهشناسی صورت میگرفته است (خامهیار، ۱۳۸۸).
تحلیل عملکرد نجومی و ساعت آفتابی برج طغرل (۱۳۹۶) نشان میدهد که این بنا با دقت بالایی برای تعیین زمان ساخته شده است و این کارکرد با نام «نقارهخانه ری» که در برخی منابع به آن اشاره شده، ارتباط دارد. زندی محب و همکاران (۱۳۹۸) نیز در پژوهش خود به بررسی برج طغرل به عنوان یکی از گاهشمارهای ایرانی در شهرستان ری پرداخته و بر کارکرد نجومی آن تأکید کردهاند.
از دیگر ویژگی ها و کارکردهای این برج این است که ارتفاع و موقعیت استراتژیک برج طغرل امکان استفاده از آن را برای دیدهبانی و اهداف نظامی فراهم میکرده است (محمدزاده، ۱۴۰۲). شهر ری به دلیل قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم، علاوه بر جایگاه مذهبی، مرکز تجارت و بازرگانی نیز بوده است (محمدزاده، ۱۴۰۲). برجهای آرامگاهی به عنوان نشانههایی برای راهنمایی مسافران در جادهها و مسیرهای کاروانی عمل میکردهاند و برج طغرل نیز از این قاعده مستثنی نبوده است (سبکشناسی معماری ایران، ۱۳۸۴). بازرگانان و مسافرانی که از سمت خراسان به ری حرکت میکردند، از برج طغرل برای راهیابی به مقصد کمک میگرفتند و با روشنکردن شعله بزرگی در بالای برج، جادههای اطراف برای مسافران روشن میشده است (محمدزاده، ۱۴۰۲).
دیوارههای صاف داخلی برج طغرل با داشتن سوراخهای منظم و متعدد سبب پژواک جالبی میشود. به این صورت که با ایستادن در وسط برج و صحبتکردن آهسته، صدای شخص اکو شده و به خودش بازمیگردد (برج طغرل، ۱۳۸۸؛ برج طغرل شاهکار هنر و معماری، ۱۳۸۷). این ویژگی که امروزه نیز قابل تجربه است، یکی از جذابیتهای این بنای تاریخی محسوب میشود.
وضعیت حفاظتی و اقدامات مرمتی
برج طغرل در طول قرنها دچار آسیبهای متعددی شده است. مهمترین آسیب، ریزش گنبد مخروطی شکل آن بر اثر زلزله است که در نهایت باعث از بین رفتن کامل آن شده است (معماری ایران در دوره سلجوقی، ۱۳۷۹). همچنین کتیبههای کوفی بالای برج نیز به مرور زمان آسیب دیده یا از بین رفتهاند (خامهیار، ۱۳۸۸).
ناصرالدینشاه قاجار در سال ۱۳۰۱ هجری قمری (۱۸۸۴ میلادی)، دستور مرمت بخش بالایی برج را صادر کرد که در حال فروریختن بود (بررسی مرمتهای دوره قاجار در برج طغرل، ۱۳۹۲). متأسفانه کتیبه کوفی موجود در بالای بدنه برج که میتوانست در شناخت ماهیت این بنا راهگشا باشد، در این بازسازی از بین رفت (خامهیار، ۱۳۸۸). پس از این تعمیرات، اثری از کتیبه کوفی در بالای برج باقی نماند و به جای آن لوحی مرمری با تاریخ ۱۳۰۱ هجری قمری در قاببندی مستطیل نصب شده است (بررسی مرمتهای دوره قاجار در برج طغرل، ۱۳۹۲).
برج طغرل امروزه تحت حفاظت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران قرار دارد و به عنوان یکی از آثار تاریخی مهم کشور شناخته میشود (مطالعات مربوط به آسیبشناسی و حفاظت برج طغرل، ۱۳۹۸). با این حال، این بنا در سالهای اخیر با تهدیدات جدی مواجه شده است. ساخت مجموعه تاریخی و گردشگری رازی در چند متری برج طغرل، آسیبهای جدی به این بنای ۸۰۰ ساله وارد کرده است (محمدزاده، ۱۴۰۲). این ساختوساز که در عرصه و حریم برج انجام شده، باعث فرونشستهای پیدرپی در اطراف برج طغرل و کج شدن چند میلیمتری آن شده است (محمدزاده، ۱۴۰۲). همچنین اقدامات اولیه برای ایجاد ایستگاه مترو در چند متری این اثر تاریخی و نصب پست گاز در عرصه آن، از دیگر تهدیدات این بنای ارزشمند بوده است (محمدزاده، ۱۴۰۲).مطالعات مربوط به آسیبشناسی و حفاظت برج طغرل (۱۳۹۸) نشان میدهد که این بنا به دلیل قرارگیری در نزدیکی گسلهای فعال، نیازمند اقدامات فوری برای مقاومسازی در برابر زلزله است.
منابع پژوهشی
در میان منابع کهن، مجملالتواریخ و القصص (۱۳۱۸) و زبدةالتواریخ (۱۳۶۶) به رویدادهای سیاسی و اجتماعی ری در دورهی سلجوقی پرداختهاند، بدون آنکه اشارهی صریحی به بنایی با عنوان «برج طغرل» داشته باشند. تاریخ بیهقی (۱۳۷۵) و راحةالصدور و آیةالسرور (۱۳۶۴) نیز فاقد ارجاع مستقیم به این بنا هستند.
در حوزهی هویتشناسی تاریخی، کریمان (۱۳۴۵، ۱۳۴۸، ۱۳۵۶، ۱۳۶۸) از پیشگامان مطالعات باستانشناسی ری بهشمار میرود؛ آثار او از جمله «ری باستان» و «یادگارهای ری» (۱۳۴۸) از منابع پایهای این حوزهاند. در مقابل، محیط طباطبایی (۱۳۶۶الف، ۱۳۶۶ب، ۱۳۸۸) و خامهیار (۱۳۸۲، ۱۳۸۸) فرضیهی انتساب بنا به ابراهیم خواص را مطرح و تقویت کردهاند؛ گزارش این مناقشه نیز در پایگاه نورمگز (۱۳۸۲) بازتاب یافته است. موسوی (۱۳۶۶) و نیز پژوهشهای نشریات عمومیتر مانند جهان گستر (۱۳۸۸)، اندیشمند (۱۳۸۸) و مهندسی زیرساختها (۱۳۸۷) هرکدام بهگونهای دیگر به این مناقشه پرداختهاند.
در حوزهی معماری و سبکشناسی، آثاری چون «سبکشناسی معماری ایران» (۱۳۸۴) و «معماری ایران در دوره سلجوقی» (۱۳۷۹) چارچوب نظری لازم برای جایدادن برج طغرل در سنت معماری سلجوقی فراهم میکنند. نشریهی علمی پژوهشی مرمت و معماری ایران (۱۳۹۰) به ویژگیهای معماری و سازهای برج، فصلنامهی مطالعات معماری ایران (۱۳۹۵) و نیز پژوهش کاویان و همکاران (۱۳۹۵) به مطالعهی تطبیقی برج طغرل با برجهای آرامگاهی سلجوقی سراسر ایران (از جمله خرقان، شبلی دماوند، بابامحمود و رسکت)، و زندی محب و همکاران (۱۳۹۸) به بررسی نقش برج در گاهشماری ایرانی شهرستان ری پرداختهاند. ذوالقدر (۱۴۰۴) نیز در اثری آموزشی-تألیفی بهطور جامع تاریخشناسی و سبکشناسی معماری برج پرداخته است.
در حوزهی سازه و نجوم، مجلهی پژوهشهای باستانشناسی (۱۳۹۶) و خامهیار (۱۳۸۸) با عنوان «برج طغرل، ساعت عظیم آفتابی» به فرضیهی عملکرد نجومی بنا پرداختهاند؛ طاهری، ایروانی قدیم و کبیریان (۱۳۹۷) با رویکردی نوآورانه، از ریاضیات فازی برای بازسازی مجازی برج با قابلیت اعتماد فازی استفاده کردهاند. در حوزهی حفاظت، نشریهی مرمت و بافتهای تاریخی (۱۳۹۲) به مرمتهای دورهی قاجار، و مجموعه مقالات همایش بینالمللی حفاظت از بناهای تاریخی (۱۳۹۸) و بابکی (۱۴۰۴) به آسیبشناسی و وضعیت کنونی حفاظت بنا پرداختهاند. در نهایت، نشریاتی با مخاطب عمومیتر مانند آریانا گردشگر (۱۳۸۷) و محمدزاده (۱۴۰۲) در مجلهی سفر، به معرفی این بنا برای مخاطب عام پرداختهاند که اگرچه فاقد دقت علمی منابع تخصصی است، بازتاب جایگاه فرهنگی این یادمان در آگاهی عمومی را نشان میدهد.
منابع
بابکی، ش. (۱۴۰۴). بررسی برج طغرل در شهر ری. **چهارمین کنفرانس بینالمللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افقهای هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب**.
برج طغرل. (۱۳۸۸). **اندیشمند**، ۲۰، ۳.
برج طغرل، معماری اسرارآمیز. (۱۳۸۷). **مهندسی زیرساختها**، ۵، ۶۵.
برج طغرل شاهکار هنر و معماری. (۱۳۸۷). **آریانا گردشگر**، ۲۱، ۳۹.
بررسی معماری و سازه برج طغرل ری. (۱۳۹۰). **نشریه علمی پژوهشی مرمت و معماری ایران**.
بررسی مرمتهای دوره قاجار در برج طغرل. (۱۳۹۲). **نشریه مرمت و بافتهای تاریخی**.
تحلیل عملکرد نجومی و ساعت آفتابی برج طغرل. (۱۳۹۶). **مجله پژوهشهای باستانشناسی**.
خامهیار، ا. (۱۳۸۸). برج طغرل ساعت عظیم آفتابی. **سرامیک و ساختمان**، ۲، ۴۰-۴۱.
ذوالقدر، ا. (۱۴۰۴). **شناختنامه برج طغرل: تاریخشناسی و سبکشناسی معماری برج طغرل**. آموزشی تالیفی ارشدان.
زندی محب، آ.، رازقی، آ.، و سنگی، ح.ر. (۱۳۹۸). بررسی و معرفی برج طغرل گاهشمارهای ایرانی در شهرستان ری. **چهارمین همایش بینالمللی افقهای نوین در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی**.
سبکشناسی معماری ایران. (۱۳۸۴). انتشارات سروش دانش.
طاهری، س. م.، ایروانی قدیم، ف.، و کبیریان، م. ع. (۱۳۹۷). مقدمهای بر استفاده از ریاضیات فازی در باستانشناسی (مورد مطالعاتی: بازسازی مجازی برج طغرل با استفاده از قابلیت اعتماد فازی). **پژوهه باستانسنجی**، ۴(۲)، ۳۵-۴۸.
کاویان، م.، غلامی، غ.، قربانی، ب.، و سمائی، گ. س. (۱۳۹۵). مقایسه تطبیقی برج طغرل تهران با برج مقابر سلجوقی خرقان قزوین شبلی دماوند بابا محمود شهریار رسکت مازندران. **سومین کنفرانس سراسری نوآوریهای اخیر در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی**.
کریمان، ح. (۱۳۴۵). **ری باستان**. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
کریمان، ح. (۱۳۴۸). **یادگارهای ری**. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مجملالتواریخ و القصص. (۱۳۱۸). تصحیح ملکالشعراء بهار. تهران.
محمدزاده، ع. (۱۴۰۲). برج طغرل؛ یادگاری از شکوه و تمدن ملک ری. **سفر**، ۸۹، ۳۰-۳۲.
مطالعه تطبیقی برج طغرل با برجهای آرامگاهی سلجوقی. (۱۳۹۵). **فصلنامه مطالعات معماری ایران**.
مطالعات مربوط به آسیبشناسی و حفاظت برج طغرل. (۱۳۹۸). **مجموعه مقالات همایش بینالمللی حفاظت از بناهای تاریخی**.
معماری ایران در دوره سلجوقی. (۱۳۷۹). انتشارات دانشگاه تهران.
نجوم و معماری در برج طغرل. (۱۳۸۸). **جهانگستر**، ۶۵، ۸۸.
نورمگز. (۱۳۸۲). برج طغرل یا مقبره ابراهیم خواص. **پایگاه مجلات تخصصی نور**.
راحةالصدور و آیةالسرور. (۱۳۶۴). تصحیح محمد اقبال. تهران.
تاریخ بیهقی. (۱۳۷۵). تصحیح علیاکبر فیاض. تهران.
زبدةالتواریخ. (۱۳۶۶). تصحیح محمدتقی دانشپژوه. تهران.