بررسی هویت تاریخی و جهان زرتشتی ری؛ از میراث مشترک ایرانیان تا ضرورت ثبت جهانی
در نشست تخصصی بررسی راهکارهای ثبت جهانی شهر ری، موضوعاتی همچون هویت تاریخی و فرهنگی ری، ضرورت بازخوانی پهنه فرهنگی این شهر، ظرفیتهای ری برای معرفی هویت ایرانی تهران، مشکلات مدیریتی میراث فرهنگی و همچنین جایگاه جامعه زرتشتی در تاریخ ری مورد بررسی قرار گرفت.
در این نشست، دکتر حمیدرضا دالوند با تأکید بر اینکه ری را نباید صرفاً مجموعهای از بناها و آثار تاریخی دانست، این شهر را بخشی از یک پهنه گسترده فرهنگی معرفی کرد که در طول تاریخ محل تعامل فرهنگها، ادیان، اندیشهها و انسانهای مختلف بوده است.
همچنین موبد پدرام سروشپور، عضو جامعه زرتشتی و نایبرئیس انجمن زرتشتیان تهران، با تشریح پیشینه جامعه زرتشتی و ظرفیتهای آن، آمادگی این جامعه را برای همکاری در زمینه شناسایی، حفاظت و معرفی میراث زرتشتی ری اعلام کرد.
ری؛ یک پهنه فرهنگی فراتر از بناهای تاریخی
دکتر دالوند در سخنان خود با اشاره به جایگاه تاریخی شهر ری اظهار داشت که ری سهم بزرگی در شکلگیری هویت فرهنگی ایران داشته است. به اعتقاد وی، هویت تاریخی تهران نیز تا حد زیادی با هویت ری پیوند خورده و نمیتوان تاریخ و هویت این دو منطقه را کاملاً جدا از یکدیگر بررسی کرد.
وی با اشاره به مفهوم «پهنه فرهنگی ری» گفت این حوزه تنها به محدوده امروزی شهر ری محدود نمیشود و در دورههای مختلف تاریخی، پهنهای گسترده از زنجان تا دامغان را دربر میگرفته است.
دکتر دالوند با استناد به مطالعات تاریخی، باستانشناسی و مردمشناسی، ری را محل تعامل افکار، عقاید و انسانهای مختلف دانست و به گزارشی از ابنفقیه اشاره کرد که حدود ۱۱۰۰ سال پیش، ری را «بارانداز عالم» معرفی کرده است؛ شهری که مسافران مسیر شرق و غرب در آن توقف میکردند.
به گفته وی، همین تنوع فرهنگی و تاریخی میتواند یکی از مهمترین مبانی معرفی ری در فرآیند ثبت جهانی باشد.
ری؛ بیش از خشت و آجر
دکتر دالوند تأکید کرد میراثی که امروز در ری مورد جستوجو و مطالعه قرار میگیرد، تنها مجموعهای از بناهای تاریخی نیست.
بسیاری از آثار تاریخی ری در طول زمان تخریب شدهاند و آنچه از آنها باقی مانده، تنها بخشی از یک میراث گستردهتر است. از این رو، هدف مطالعات میراثی نباید صرفاً بازسازی بناها باشد، بلکه باید تلاش کرد روح فرهنگی و انسانی ری نیز بازخوانی و معرفی شود.
وی در این زمینه گفت ری بیش از آنکه تنها چند خشت و آجر باشد، دارای یک «روح بلند فرهنگی» است؛ روحی که نتیجه قرنها تعامل میان فرهنگها، ادیان و گروههای مختلف اجتماعی است.
دکتر دالوند معتقد است اگر هدف، ثبت جهانی ری است، باید بتوان این ویژگی انسانی و فرهنگی را به عنوان بخشی از ارزش برجسته جهانی شهر به مخاطبان معرفی کرد.
ری؛ ظرفیت مهم برای معرفی هویت تاریخی تهران
یکی دیگر از محورهای سخنان دکتر دالوند، قرارگیری موقعیت جغرافیایی ری در مجاورت تهران بود.
وی با اشاره به فاصله نزدیک ری با پایتخت، این ویژگی را یک ظرفیت مهم برای توسعه گردشگری فرهنگی دانست. به اعتقاد او، ری برخلاف برخی محوطههای تاریخی مانند ارگ بم که در فاصلهای دور از مراکز جمعیتی قرار دارند، در کنار یکی از مهمترین پایتختهای منطقه قرار گرفته است.
وی تأکید کرد که تهران برای معرفی هویت تاریخی و ایرانی خود به گردشگران خارجی، ظرفیت بزرگی در نزدیکی خود دارد و ری میتواند به عنوان یک «موزه زنده» از تاریخ ایران مورد استفاده قرار گیرد.
از نگاه دکتر دالوند، ری میتواند تصویری از تاریخ ایران از دورههای پیش از تاریخ تا دورههای متأخر را در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد و به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری تاریخی و فرهنگی در مجاورت تهران تبدیل شود.
مشکلات مدیریتی؛ یکی از چالشهای اصلی میراث ری
دکتر دالوند در بخش دیگری از سخنان خود، مشکلات مدیریتی و نبود هماهنگی میان دستگاههای مسئول را از مهمترین موانع حفاظت از میراث تاریخی ری دانست.
وی تأکید کرد که مسئله ری تنها کمبود بودجه نیست و بخش مهمی از مشکلات موجود به مدیریت شهری، مدیریت میراث فرهنگی و نبود انسجام میان نهادهای مسئول بازمیگردد.
او با اشاره به وضعیت قلعه گبری، آن را نمونهای از چالشهای مدیریتی موجود دانست و اظهار داشت که در این مورد، موضوع مالکیت و مدیریت میان نهادهای مختلف مطرح است و همین مسئله میتواند روند حفاظت و ساماندهی بنا را دشوار کند.
به گفته وی، پیش از هر اقدام دیگری باید مسئولیتها مشخص و هماهنگی لازم میان دستگاههای مرتبط ایجاد شود.
ری؛ میراث مشترک ایرانیان
یکی از نکات مهم مطرحشده در این نشست، توجه به تنوع مذهبی و فرهنگی ری در طول تاریخ بود.
دکتر دالوند با تأکید بر اینکه ری میراث مشترک همه ایرانیان است، اظهار داشت که در معرفی تاریخ این شهر نباید تنها یک دوره یا یک گروه فرهنگی و مذهبی مورد توجه قرار گیرد.
به گفته وی، هویت شیعی ری بخش مهمی از تاریخ این شهر است، اما در کنار آن، حضور و نقش جوامع سنی و زرتشتی نیز از بخشهای مهم تاریخ ری به شمار میرود.
وی بهویژه بر اهمیت بررسی حضور جامعه زرتشتی در ری تأکید کرد و گفت بر اساس مطالعات موجود، جامعه زرتشتی پس از ورود اسلام نیز تا حدود سده ششم هجری در ری حضور و جایگاه قابل توجهی داشته است.
ضرورت مطالعه «جهان زرتشتی ری»
یکی از مهمترین پیشنهادهای مطرحشده در این نشست، انجام مطالعات تخصصی درباره جهان زرتشتی ری بود.
دکتر دالوند با اشاره به فعالیتهای پژوهشی خود در این زمینه، خواستار همکاری جامعه زرتشتی با گروه پژوهشی راگا-ری برای شناسایی و مستندسازی این بخش از تاریخ شهر شد.
وی پیشنهاد کرد مطالعات مربوط به جهان زرتشتی ری در سه حوزه اصلی دنبال شود:
- باستانشناسی
- مردمشناسی
- تاریخ اجتماعی و فرهنگی
هدف از این مطالعات، شناسایی منابع تاریخی، آثار، شواهد و نشانههایی است که بتوانند حضور و نقش جامعه زرتشتی در ری را مستند کنند.
دکتر دالوند همچنین تأکید کرد که این اطلاعات میتواند در تولید پژوهشهای علمی، مستندهای تاریخی و محتوای قابل ارائه برای مخاطبان داخلی و خارجی مورد استفاده قرار گیرد.
جامعه زرتشتی و آمادگی برای همکاری در معرفی میراث ری
در ادامه نشست، دکتر سروشپور، عضو جامعه زرتشتی و نایبرئیس انجمن زرتشتیان تهران، درباره پیشینه جامعه زرتشتی و ظرفیتهای این جامعه برای همکاری در حوزه میراث فرهنگی سخن گفت.
وی با اشاره به سابقه انجمن زرتشتیان تهران اظهار داشت که این انجمن در سال ۱۲۸۵ به همت کیخسرو شاهرخ در تهران تأسیس شده و از انجمنهای قدیمی جامعه زرتشتی محسوب میشود.
دکتر سروشپور با اشاره به فراز و نشیبهای تاریخی جامعه زرتشتی گفت این جامعه در دورههایی که ثبات سیاسی و اجتماعی در ایران کمتر بوده یا فشارهای مذهبی افزایش یافته، با مشکلات مختلفی مواجه شده است.
وی به ویژه به اواخر دوره صفویه اشاره کرد که بخشی از زرتشتیان ایران تحت فشار قرار گرفتند و به هندوستان مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را شکل دادند.
او در عین حال تأکید کرد که هر زمان جامعه زرتشتی فرصت و امکان فعالیت داشته، در خدمت ایران بوده است.
قلعه گبری و میراث زرتشتی ری
دکتر سروشپور در ادامه به موضوع قلعه گبری اشاره کرد و آن را یکی از موضوعات مهم در بررسی تاریخ زرتشتیان ری دانست.
وی همچنین درباره ارتباط واژه «گب» یا «گپ» با زرتشتیان و وجود برج خاموشان در این منطقه سخن گفت و تأکید کرد که بررسی این شواهد میتواند در شناخت جایگاه جامعه زرتشتی در ری اهمیت داشته باشد.
به گفته وی، جامعه زرتشتی تلاش کرده است موضوع ثبت ملی این میراث را دنبال کند و علاقهمند است هویت فرهنگی آن نیز در کنار حفاظت کالبدی مورد توجه قرار گیرد.
دکتر سروشپور اعلام کرد جامعه زرتشتی میتواند در زمینه حفاظت، نگهبانی و معرفی این میراث با پژوهشگران همکاری کند.
تجربه ثبت جهانی میراث زرتشتی
دکتر سروشپور با اشاره به همکاری جامعه زرتشتی با پژوهشگاه میراث فرهنگی، به ثبت جهانی جشن سده و جشن مهرگان اشاره کرد و این تجربه را نمونهای از ظرفیت جامعه زرتشتی در حوزه معرفی میراث فرهنگی ایران دانست.
وی تأکید کرد که جامعه زرتشتی و انجمن زرتشتیان از همکاریهای علمی و پژوهشی برای معرفی میراث تاریخی ری استقبال میکنند.
به گفته وی، جامعه زرتشتی میتواند به عنوان پل ارتباطی میان ایران امروز و گذشته تاریخی آن نقش مهمی در معرفی این بخش از میراث فرهنگی کشور داشته باشد.
آغاز همکاری مشترک برای بازخوانی تاریخ ری
در پایان این نشست، بر ضرورت ارتباط و همکاری بیشتر میان گروه پژوهشی راگا-ری و جامعه زرتشتی تأکید شد.
هدف از این همکاری، شناسایی منابع تاریخی، بررسی شواهد باستانشناختی، مطالعه تاریخ اجتماعی زرتشتیان ری و معرفی میراث ملموس و ناملموس این جامعه عنوان شد.
مجموع مباحث مطرحشده نشان داد که ثبت جهانی شهر ری نیازمند نگاهی فراتر از چند بنای تاریخی است. ری در طول تاریخ یک پهنه فرهنگی چندلایه بوده که گروهها، ادیان و فرهنگهای مختلف در شکلگیری هویت آن نقش داشتهاند.
از این منظر، مطالعه جهان زرتشتی ری در کنار بررسی دیگر لایههای تاریخی و فرهنگی شهر میتواند به ارائه تصویری کاملتر از ری به عنوان میراث مشترک ایرانیان کمک کند.
جمعبندی
ثبت جهانی شهر ری نیازمند شناخت دقیق ارزشهای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و انسانی این شهر است. در این مسیر، توجه به میراث زرتشتی ری و همکاری با جامعه زرتشتی میتواند یکی از محورهای مهم پژوهشی باشد.
همچنین ایجاد هماهنگی میان دستگاههای مسئول، مشارکت مردم، احیای صنایع سنتی، ساماندهی آثار تاریخی و توجه به ظرفیت ری برای معرفی هویت تاریخی تهران، از جمله موضوعاتی است که در این نشست مورد تأکید قرار گرفت.
بر اساس مباحث مطرحشده، ری را نمیتوان صرفاً مجموعهای از بناهای تاریخی دانست؛ بلکه باید آن را یک پهنه تمدنی و فرهنگی زنده و چندلایه دانست که بخش مهمی از تاریخ و هویت ایران را در خود جای داده است.