نشست علمی با دکتر محمد تمدن؛ بررسی آیین جوانمردی و عیاری در تاریخ و فرهنگ ایران
نشست تخصصی گروه پژوهشی راگا-ری در روز ۲۵ دیماه ۱۴۰۴ با حضور دکتر محمد تمدن، پژوهشگر تاریخ و ادبیات فارسی، برگزار شد. محور اصلی این نشست، بررسی مفاهیم جوانمردی، عیاری و فتوت در تاریخ و فرهنگ ایران و تبیین جایگاه این سنتهای کهن در هویت تاریخی ایرانیان بود.
در ابتدای نشست، حاضران با اشاره به جایگاه ممتاز شهر ری در تاریخ ایران، این شهر را یکی از مهمترین مراکز شکلگیری و تداوم آیین پهلوانی، جوانمردی و عیاری معرفی کردند. ری از دوران باستان تا دوره اسلامی، همواره خاستگاه شخصیتهای برجسته و سنتهای پهلوانی بوده و این جایگاه در دوران معاصر نیز با پرورش پهلوانان و قهرمانان ملی، بهویژه در رشته کشتی، استمرار یافته است.
در همین زمینه، به پژوهشهای انجامشده درباره آیین پهلوانی در شهر ری، از جمله اثر ارزشمند علی اربابی، اشاره شد که بخشی از آن به پیشینه این سنت فرهنگی در ری اختصاص دارد.
رساله دکتری «سمک عیار»؛ پژوهشی درباره یکی از مهمترین متون ادبی ایران
دکتر محمد تمدن در بخش نخست سخنان خود به معرفی رساله دکتریشان پرداختند که با موضوع «سمک عیار» تدوین شده است؛ اثری که از مهمترین متون داستانی زبان فارسی در حوزه عیاری به شمار میرود.
به گفته ایشان، مفهوم عیاری تنها به شجاعت یا دلاوری محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از ارزشهای اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی همچون وفاداری، عدالتخواهی، حمایت از مظلومان، صداقت، ایثار و دفاع از جامعه را در بر میگیرد. این مفهوم، ریشههایی بسیار کهن در فرهنگ ایران دارد و پیشینه آن به دوران پیش از اسلام بازمیگردد.
دکتر تمدن تأکید کردند که این حوزه هنوز ظرفیت فراوانی برای پژوهش دارد و رساله حاضر میتواند مبنای تألیف کتابها و پژوهشهای متعدد در آینده قرار گیرد.
جایگاه شهر ری در آیین پهلوانی و جوانمردی
یکی از مهمترین محورهای نشست، بررسی جایگاه تاریخی شهر ری در شکلگیری آیین جوانمردی و پهلوانی بود.
به گفته دکتر تمدن، ری از دیرباز یکی از مهمترین مراکز فرهنگی ایران محسوب میشده و سنتهای پهلوانی در این شهر نهتنها در متون تاریخی، بلکه در فرهنگ عامه نیز حضوری پررنگ داشتهاند.
ایشان افزودند که استمرار این سنت را میتوان در ظهور پهلوانان معاصر، قهرمانان کشتی و ورزشکاران برجستهای مشاهده کرد که شهر ری را به یکی از خاستگاههای مهم ورزش پهلوانی در ایران تبدیل کردهاند.
تفاوت مفاهیم «عیاری»، «جوانمردی» و «فتوت»
در ادامه نشست، دکتر تمدن به تفاوتهای مفهومی میان سه واژه عیاری، جوانمردی و فتوت پرداختند.
به اعتقاد ایشان، اگرچه این سه مفهوم در بسیاری از متون تاریخی در کنار یکدیگر آمدهاند، اما هر یک دارای پیشینه، کارکرد و ویژگیهای متفاوتی هستند.
عیاری بیش از هر چیز به کنش اجتماعی، حمایت از عدالت و مقابله با ظلم اشاره دارد، در حالی که جوانمردی بیشتر بر فضایل اخلاقی، کرامت انسانی و رفتارهای شرافتمندانه تأکید میکند. مفهوم فتوت نیز در دوره اسلامی، با آموزههای دینی و عرفانی پیوندی عمیق یافته و در قالب انجمنهای فتوت و اصناف گسترش یافته است.
بازتاب عیاری در ادبیات فارسی
یکی دیگر از بخشهای مهم سخنان دکتر تمدن، بررسی انعکاس مفهوم عیاری در آثار ادبی فارسی بود.
ایشان با اشاره به داستان مشهور «داشآکل» اثر صادق هدایت، این شخصیت را نمونهای از تداوم روحیه جوانمردی در ادبیات معاصر ایران دانستند.
همچنین به برگزاری همایشهای علمی مرتبط با این موضوع، از جمله همایش عیاری اسفراین، اشاره کردند و تجربه حضور خود در این برنامهها را بیان نمودند.
معرفی منابع پژوهشی حوزه جوانمردی و عیاری
دکتر تمدن در ادامه، تعدادی از مهمترین منابع مطالعاتی این حوزه را معرفی کردند.
از جمله این آثار میتوان به کتاب «فئودالیسم در ایران باستان» با ترجمه هوشنگ صدری و مقاله پژوهشی بهاره مختاریان درباره جوانمردی و عیاری اشاره کرد.
ایشان تأکید کردند که مطالعه این منابع میتواند در شناخت بهتر ریشههای تاریخی و اجتماعی این سنتها نقش مهمی ایفا کند.
فتوت در فرهنگ اسلامی
در بخش دیگری از نشست، منشأ مفهوم فتوت در فرهنگ اسلامی مورد بررسی قرار گرفت.
دکتر تمدن با اشاره به سیره امام علی (ع)، ایشان را الگوی کامل جوانمردی در فرهنگ اسلامی معرفی کردند و همچنین از سلمان فارسی به عنوان یکی از شخصیتهایی یاد کردند که در شکلگیری این سنت اخلاقی و فرهنگی جایگاهی ویژه دارد.
به اعتقاد ایشان، پیوند ارزشهای ایرانی و اسلامی موجب شد که مفهوم فتوت در طول قرون مختلف، جایگاهی مهم در فرهنگ ایرانی پیدا کند.
کتاب «آموزش در ایران» و مراحل عیاری
در ادامه نشست، دکتر تمدن کتاب «آموزش در ایران» اثر دکتر تکمیل همایون را معرفی کردند که توسط دفتر پژوهشهای فرهنگی منتشر شده است.
ایشان با استناد به این اثر، برای عیاری مراحلی مختلف قائل شدند که از «مرحله مردی» آغاز شده و به «مرحله عیاری» میرسد؛ مراحلی که هر یک دارای ویژگیهای اخلاقی و اجتماعی خاص خود هستند.
ویژگیهای ادبی و زبانی «سمک عیار»
یکی از بخشهای جذاب این نشست، بررسی ویژگیهای ادبی و زبانی سمک عیار بود.
دکتر تمدن توضیح دادند که این اثر عمدتاً با واژگان فارسی و ترکی نوشته شده و برخلاف بسیاری از آثار همدوره خود، استفاده بسیار اندکی از واژگان عربی دارد.
به گفته ایشان، تألیف این کتاب به حدود سال ۷۰۸ هجری قمری بازمیگردد. این اثر ابتدا در قالب نسخهای واحد وجود داشته و بعدها به کوشش دکتر پرویز ناتل خانلری تصحیح و منتشر شده است.
نسخههای امروزی این کتاب در قالب مجموعهای پنججلدی انتشار یافتهاند، هرچند از نگاه پژوهشگران، هنوز تمامی بخشهای اثر در دسترس نیست.
جایگاه اجتماعی عیاران در تاریخ ایران
دکتر تمدن در ادامه به جایگاه اجتماعی و سیاسی عیاران پرداختند و دیدگاههای مختلف تاریخی درباره این گروه را مورد بررسی قرار دادند.
ایشان با اشاره به نظر الناصر لدینالله، خلیفه عباسی، بیان کردند که عیاران در برخی منابع تاریخی به عنوان گروهی آزاد، مستقل و برخوردار از نفوذ اجتماعی شناخته شدهاند؛ گروهی که در تحولات سیاسی و اجتماعی برخی دورههای تاریخی نقش قابل توجهی ایفا کردهاند.
سمک عیار؛ اثری ماندگار در ادبیات داستانی ایران
در بخش پایانی نشست، دکتر تمدن به جنبههای ادبی سمک عیار پرداختند و ساختار روایی این اثر را نزدیک به گونه ادبی رومانس دانستند.
به اعتقاد ایشان، شیوه روایت، شخصیتپردازی، ماجراجوییها و ساختار داستانی این اثر، آن را در زمره مهمترین آثار روایی زبان فارسی قرار میدهد و حتی از منظر ساختار داستانی میتوان آن را با آثاری همچون دن کیشوت مقایسه کرد.
همچنین ایشان به پژوهشهای ملکالشعرای بهار درباره ریشهشناسی واژه «عیار» اشاره کردند و این مطالعات را از منابع ارزشمند برای شناخت بهتر این مفهوم دانستند.
جمعبندی
نشست علمی گروه پژوهشی راگا-ری با حضور دکتر محمد تمدن، فرصتی ارزشمند برای بررسی یکی از مهمترین مفاهیم فرهنگی و تاریخی ایران، یعنی جوانمردی، عیاری و فتوت بود. در این جلسه، علاوه بر معرفی ظرفیتهای پژوهشی اثر سمک عیار، جایگاه تاریخی شهر ری در شکلگیری سنتهای پهلوانی و اخلاقی ایران نیز مورد تأکید قرار گرفت.
مطالب مطرحشده در این نشست نشان داد که پژوهش درباره عیاری و جوانمردی، تنها بررسی یک موضوع تاریخی نیست، بلکه مطالعه بخشی از هویت فرهنگی ایران است؛ هویتی که از گذشتههای دور تاکنون در ادبیات، تاریخ، فرهنگ و سنتهای اجتماعی ایرانیان استمرار یافته و همچنان ظرفیت فراوانی برای پژوهش و معرفی در عرصههای علمی و فرهنگی دارد.