مقدمه
سرزمین باستانی ری، گهواره تمدن و فرهنگ در فلات مرکزی ایران، همواره مورد توجه مورخان و باستانشناسان بزرگ بوده است. در میان آثار برجایمانده از این دیار کهن، «آتشکده ری» یا همان «تپه میل»، همچون نگینی بر تارک تاریخ مذهبی و معماری ایران پیش از اسلام میدرخشد. شناخت دقیق و علمی این بنای عظیم، مرهون تلاشهای خستگیناپذیر استاد فقید، دکتر حسین کریمان است که در آثار ماندگار خود، به ویژه کتاب گرانسنگ «ری باستان»، پرده از رازهای این نیایشگاه کهن برداشته است.
درباره آتشکده ری (تپه میل)
بر اساس پژوهشهای دکتر کریمان، آتشکده ری که امروزه بقایای آن در حدود ۱۲ کیلومتری جنوب شرقی شهرری و بر فراز تپهای مشرف به دشت ورامین قرار دارد، یکی از مهمترین نیایشگاههای دوره ساسانی به شمار میرود. این بنا که به دلیل وجود دو پایه بزرگ شبیه به میل، به «تپه میل» شهرت یافته، در روزگار آبادانی خود «آتشکده بهرام» نام داشته است.
دکتر کریمان در توصیفات خود به معماری شکوهمند این بنا اشاره میکند؛ تالاری ستوندار با قوسهای هلالی و تزیینات گچبری ظریف که نشان از هنر والای معماران ساسانی دارد. این آتشکده نه تنها محلی برای نگهداری آتش مقدس بوده، بلکه به عنوان یک مرکز مهم دینی و اجتماعی در «ری برین» (بخش شمالی و کوهستانی ری) ایفای نقش میکرده است.
نقش دکتر حسین کریمان در احیای تاریخ ری
دکتر حسین کریمان (۱۲۹۲–۱۳۷۲ هـ.ش)، استاد برجسته دانشگاه و پژوهشگر نامدار، با تألیف آثاری چون «ری باستان» و «قصران»، مرجعی بیبدیل برای شناخت هویت تاریخی تهران و ری پدید آورد. او با دقتی وسواسگونه، متون تاریخی کهن را با یافتههای باستانشناسی و بازدیدهای میدانی تلفیق کرد تا تصویری روشن از جغرافیای تاریخی ری ارائه دهد.
در بخشی از پژوهشهای ایشان درباره آتشکده ری آمده است که این بنا احتمالا همان آتشکدهای است که مسعودی در «مروجالذهب» ساخت آن را به فریدون نسبت داده و سابقه آن را حتی به پیش از زرتشت میرساند که پس از ورود اسلام نیز تا مدتی پابرجا مانده بود.
سخن پایانی
بازخوانی تاریخ آتشکده ری از دریچه نگاه دکتر کریمان، تنها مرور یک اثر باستانی نیست؛ بلکه ادای احترامی است به هویت ملی و تلاشهای محققانی که عمر خود را صرف زنده نگاهداشتن نام ایران کردهاند. امید است که حفاظت و معرفی شایسته این میراث گرانبها، گامی در جهت پیوند نسل امروز با ریشههای پربار فرهنگی خویش باشد.